Оолак Оюн Каваа оглу
| Оолак Оюн Каваа оглу | |
|---|---|
| тыв. Оолак Оюн Каваа оглу | |
 | |
| Төрүттүнгенде ады | Оюн Каваа оглу Оолак |
| Төрүттүнген ай-хүнү | 13 август 1913 |
| Төрүттүнген чери | Ээрбек, Таңды-Урянхай |
| Мөчээн ай-хүнү | 1992 |
| Мөчээн чери | Тыва Республика, Россия |
Оолак Оюн Каваа оглу (төрүттунгенде ады — Оюн Каваа оглу Оолак, орус. Оолак Оюн Кавааевич, 1913 чылдың августуң 13 — 1992 чыл) — Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, улуг лейтенант, тыва эки турачы эскадроннуң 1-ги взводунуң командылакчызы, ТАР-ның ордениниң ийи дакпыр эдилекчизи.
Допчу намдары
Оюн Каваа оглу Оолак Урянхай крайның Маады сумузунуң Ээрбек деп черге (амгы Бии-Хем кожуун) төрүттүнген.
1929 чылдан тура Тыва Арат Революстуг Шериинге курьерлеп ажылдап турган.
1933 чылдан тура Тамбовтуң шериг училищезинге өөренип турган, лейтенант эргени аңаа алган.
1935 чылдан тура Тыва Арат Революстуг Шерииниң чанынга полк школазынга взвод командылакчызы кылдыр ажылдап турган.
1937 чылдан тура аъттыг эскадроннуң командылакчызы.
1939 чылдан улуг лейтенант эргелиг аъттыг полктуң штабының командылакчызының дузалакчызы кылдыр ажылдаан.
1940 чылдан Тыва Арат Революстуг Шерииниң полугунуң штабының начальниги, майор.
1941 чылда шеригден халашкан.
1943 чылга чедир Тываның ном үндурер черинге очулдурукчулап ажылдап турган.
Ада-чурттуң улуг дайынынга киржилдези
Тыва Арат Революстуг Намның Төп комитединиң секретариадының 1943 чылдың август 25-тен шиитпири-биле 1-ги тыва эки турачы отрядтың 1-ги взводунуң командылакчызы кылдыр томуйлаткан[1].
Тыва Арат Республикадан тыва эки турачылар отряды Барыын фронтунуң 6-гы аъттыг корпузунуң Морозов аттыг 8-ки гвардейжи аъттыг Ровно дивизиязының 31-ги гвардейжи аъттыг полкунуң составынче 4-кү эскадрон кылдыр кирген. Ооң составында 1000 километр орук чок черге 45 хонук дургузунда агаар-бойдус талазы-биле кончуг берге байдалдарда чоруп келген. Марш үезинде тывалар кижи-даа, аът-даа талазы-биле чидириг чок турган. Тыва чылгычылар походка шыдамык чоруун көргүскеннер.
1944 чылдың январьның 29-та 4-кү эскадроннуң тыва аъттыг шериглери Украин ССР-ниң Ровно облазының Деражно суур дээш тулчуушкуннарга баштай киришкен болгаш халдаашкынга төлептиг үлегер-чижекни көргүскен. Деражно дээш тулчуушкунга 70 ажыг немецтер тываларның холундан өлген. Дайзынның беш танкызын, бир БТР-ни, элээн каш чүък машиналарын болгаш автомашиналарны өрттедип, ок-чепсектиг болгаш аъш-чемниг үш складты эжелеп алган. Олыча - Руда Красная - Броники - Клеван - Оржев - Броники - Карпиловка - Студенки - Ставки - Обаров - ол бүгү чурттакчылыг черлерни полктуң дайынчылары болгаш тыва эки турачылар 1944 чылдың январь 31-ден февраль 1-ге чедир кады хостаан.
Обаров суурну эжелеп алыры-биле штык халдаашкынынга Оюн Оолак биле Дончут Кууларның взводу ылгалып үнген. Суур кыдыында бажыңның чердагында суурже халдаашкынны чайладыр адар пулемет турган. Сат Бүрзекейниң дужаалы-биле дайынчы Чүлдүм болгаш ооң эжи бо шаптараазынны чайладып, хол гранаталарын октаан.
Грабово хоорайны эжелеп алган соонда, эки турачылар Шпанов станциязынче чорупканнар, ол станция Ровно хоорайже кирер бир эптиг чер турган. Маңаа тыва эскадрон дээрден халдаашкынга таварышкан. Ынчалза-даа агаардан болгаш черден үргүлчү адыышкын турза-даа, тыва эки турачылар станцияны эжелеп алгаш, Ровноже дорт орукту ажыдып алганнар.
1944 чылдың февраль 2-ниң эртенинде 31-ги аъттыг полктуң аъттыг шериглери Ровно хоорайның демир-орук станциязынче чорупкан. Каржы-дошкун тулчуушкун ийи шак ажыг уламчылаан. Ол тулчуушкунга билдилиг командылакчы кылдыр бодун көргүскен[2].
Аар балыглангаш, Совет Эвилелиниң госпитальдарынга 1945 чылдың январьга чедир эмненип келген.
Дайын соонда
Дайын соонда Тыва Автономнуг Областьтың шериг комиссариадынга, нам шугумунга аңгы-аңгы албан дужаалдарынга ажылдап чораан.
Сактыышкын
Кызыл хоорайның төлээлекчилер хуралының 2012 чылдан № 435 шиитпири-биле Тыва Республиканың найысылалы Кызыл хоорайның бир кудумчузун Оолак Оюннуң ады-биле адаан[3][4].
Шаңнал-макталдары
- Кызыл сылдыс ордени (1944);
- Ада-чурттуң Улуг дайынының 1-ги чадазының ордени (1985)[5];
- Тыва Арат Республиканың ордени,
- «Дайынчы эрес-дидим чорук дээш» медаль.
Литература
- Сундуй М. Б. Эки турачы аъттыг эскадрон. Кызыл: Тываның ном үндурер чери, 1989.
- Оолак Оюн Кавааевич / Урянхайско-тувинская энциклопедия. II том (Л-Я). Под общей ред. Шойгу С.К., отв. ред. Бичелдей К.А. Кызыл: "Мир тувинцев", 2021. С. 162.