Россия Федерациязының эвээш санныг үндезин чоннарының хүнү
| Россия Федерациязының эвээш санныг үндезин чоннарының хүнү | |
|---|---|
| Эвээш санныг үндезин чоннарының «Улуг балык» фестивалының киржикчилери. 2025 ч. | |
| Албан ёзузу-биле ады | Россия Федерациязының эвээш санныг үндезин чоннарының хүнү |
| Ужур-утказы | Россияның үндезин чоннарының чаңчылчаан амыдырал-чуртталгазын, ажыл-агыйжы ажыл-чорудулгазын, ус-шеверлерин болгаш онзагай культуразын кадагалап арттырары |
| Байырлап турар чери | Россия |
| Ай-хүнү | апрельдиң 30 |
Россия Федерациязының эвээш санныг үндезин чоннарының хүнү (орус. День коренны́х малочи́сленных наро́дов Росси́йской Федера́ции) — Россия Федерациязының Президентизиниң чарлыы-биле 2025 чылдың ноябрь 4-те тургускан сактыышкын хүнү. Россияның үндезин чоннарының чаңчылчаан амыдырал-чуртталгазын, ажыл-агый ажыл-чорудулгазын, ус-шеверлерни, онзагай культуразын кадагалап арттырары-биле байырлалды тургускан.
Байырлал хүнү: апрель 30.
Төөгүзү
Россияның Президентизи Владимир Путин 2025 чылдың ноябрь 4-те Россияның үндезин чоннар хүнүн тургузуп, апрель 30-де демдеглеп эрттирер дугайында чарлыкты үндүрген. Хоойлу актыларын парлаарынга хамаарышкан чарлыкты албан езузунуң сайтызынга салган[1].
Ол-ла хүнде база бир тураскаалдыг хүннү — Россияның чоннарының дылдарының хүнүн — тургузар дугайында чарлыкка атты салган. Байырлалдың хүнүн сентябрь 8, шүлүкчү Расул Гамзатовтуң төрүттүнген хүнү кылдыр доктааткан[2].
Байырлалдың статузу болгаш ужур-утказы
Россия Федерациязының эвээш санныг үндезин чоннарының хүнү тураскаалдыг хүннүң статузун алган. Ажылдавас байырлал хүнү эвес.
2025 чылдың ноябрь 4-те үнген № 799 чарлык ёзугаар байырлалды тургузарының кол сорулгазы — Россияның үндезин чоннарының чаңчылчаан амыдырал-чуртталгазын, ажыл-агыйжы ажыл-чорудулгазын, ус-шеверлерни, онзагай культуразын кадагалап арттырары болур[3].
Россияның эвээш санныг үндезин чоннары
Россияның чазаа 2000 чылда Россия Федерациязының үндезин чоннарының чаңгыс аай даңзызын хүлээп алган[4], 2006 чылда — Россия Федерациязының Соңгу, Сибирь болгаш Ыраккы Чөөн чүктүң үндезин чоннарының даңзызын тургускан[5].
Россияда 2020 чылдан эгелеп, эвээш санныг үндезин чоннарның төлээлерин бүрүткедир апарган. Олар аңнаашкын болгаш балыктаашкын дээш чиигелделерни болгаш тускай квоталарны алыр эргелиг. Регион деңнелинде база аңгы деткимче хемчеглери бар.
Россия Федерациязының үндезин чоннарының чаңгыс аай даңзызынче 2025 чылдың байдалы-биле алырга, 47 этниктиг бөлүктер кирген[6].
Россияда 315 муң хире эвээш санныг үндезин чоннарның төлээлери бар[7]. Статистика ёзугаар алырга, оларның аразында эң хөйү — ненецтер (49787 кижи), абазиннер (41874 кижи), эвенкилер (39420 кижи). Кончуг эвээш санныг чоннарның аразында керектер, алюторлар, водтар бар[6].
Үндезин чоннар колдуунда Ыраккы Соңгу чүкте, Ыраккы Чөөн чүкте болгаш Сибирьде чурттап турар. Артканнары Кавказ биле Россияның Европа талазында чурттап турар[6].
Темалыг фестивальдар болгаш хемчеглер
Россияда эвээш санныг үндезин чоннарның культураларынга тураскааткан фестивальдар, оларның өнчү-хөреңгизин кадагалап арттырарынче угланган хемчеглер эртип турар. Оларның аразында «Этноскоп», «Повлеченные миры. Этническая Россия», «Большая рыба» дээш оон-даа өске фестивальдар бар.
Россияның Культура яамызының деткимчези-биле 2025 чылдың сентябрьдан ноябрьга чедир Россияның үндезин чоннарының бирги Бүгү-российжи культура шуулганы болуп эрткен. Программада фольклор коллективтериниң, танцы ансамбльдериниң, театржыткан көргүзүглер, уран чүүл болгаш ус-шеверлер талазы-биле мастер-класстар кирген. Ол хемчег Анадырь, Красноярск, Петрозаводск, Тюмень хоорайларга болуп эрткен[8].
Хоойлуда чурумчутканы
Россия Федерациязында үндезин чоннарның эргелерин хоойлу езугаар чурумчударынга федералдыг хоойлулар, Россия Федерациязының тургузукчу субъектилериниң хоойлулары, делегей чергелиг керээлер, күрүне программалары кирип турар. Ол чоннарның эргелериниң гарантиялары Россия Федерациязының Конституциязының 69 чүүлүнде быжыглаттынган.
Федералдыг хоойлулар
- Федералдыг хоойлу 30.04.1999 № 82-ФЗ «О гарантиях прав коренных малочисленных народов Российской Федерации»
- Федералдыг хоойлу 20.07.2000 № 104-ФЗ «Об общих принципах организации общин коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока Российской Федерации»
Россия Федерациязының тургузукчу субъектилериниң хоойлулары
- Ненец автономнуг округтуң хоойлузу 21.05.2007 № 65-ОЗ «О территории компактного проживания коренных малочисленных народов Севера в Ненецком автономном округе»
Делегей чергелиг керээлер
- Бүгү делегейниң күш-ажыл организациязының № 169 конвенциязы «О коренных народах и народах, ведущих племенной образ жизни в независимых странах»
Күрүне программалары
Россия үндезин чоннарны деткииринче угланган күрүне программаларын хүлээп алган, оларның аразында:
- Россияның Чазааның 2021 чылдың апрель 15-те № 978-р дужаалы-биле бадылаан РФ-тиң үндезин чоннарының чаңчылчаан ажыл-агыйжы ажыл-чорудулгазынга күрүне деткимчезиниң программазы[9]
- Россия Федерациязының күрүне программазы «Реализация государственной национальной политики»[10]
- Ханты-Манси автономнуг округ — Юграның күрүне программазы «Устойчивое развитие коренных малочисленных народов Севера»[11]
- Ненец автономнуг округтуң күрүне программазы «Сохранение и развитие коренных малочисленных народов Севера в Ненецком автономном округе»
- Свердловск облазының күрүне программазы «Совершенствование социально-экономической политики на территории Свердловской области»
Концепциялар
- Россия Федерациязының Соңгу, Сибирь болгаш Ыраккы Чөөн чүктүң үндезин чоннарының 2036 чылга чедир үе дургузунда турум хөгжүлдезиниң концепциязын 2025 чылдың май 8-те № 1161-р дужаалы-биле бадылаан[12]
Харылзаалыг болуушкуннар
- Июнь 21 — Национал үндезин чоннар хүнү. Канаданың генерал-губернатору Ромео ЛеБлан 1996 чылда тургускан. 2001 чылдан бээр АКШ-тың Соңгу-Чөөн девискээрлеринде, а Юконга 2017 чылдан бээр албан езузу-биле демдеглеп турар.
- Август 9 — Бүгү делегейниң үндезин чоннарының хүнү. ООН Генералдыг Ассамблеязы 1994 чылда тургускан.
Демдеглелдер
- ↑ В России появился новый праздник (2025-11-04). Хынаан 3 марттың 2026.
- ↑ Путин утвердил два новых праздника в России (2025-11-04). Хынаан 3 марттың 2026.
- ↑ Путин установил новые праздники в России - Российская газета (2025-11-04). Хынаан 3 марттың 2026.
- ↑ Постановление Правительства Российской Федерации от 24.03.2000 г. № 255 (рус.). government.ru. Хынаан ай-хүнү: 3 марттың 2026. Архивтээн 25 сентябрьның 2022 года.
- ↑ Распоряжение Правительства РФ от 17.04.2006 N 536-р (ред. от 26.12.2011) Об утверждении перечня коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока Российской Федерации. legalacts.ru. Хынаан ай-хүнү: 3 марттың 2026. Архивтээн 15 июльдуң 2025 года.
- ↑ 1 2 3 Коренные малочисленные народы России. Хынаан 3 марттың 2026.
- ↑ Мы в цифрах (2023-01-17). Хынаан 3 марттың 2026.
- ↑ Первый Всероссийский культурный форум коренных малочисленных народов России пройдет в четырех федеральных округах. culture.gov.ru. Хынаан ай-хүнү: 3 марттың 2026.
- ↑ Правительство утвердило программу господдержки традиционной хозяйственной деятельности коренных малочисленных народов в Арктике (рус.). government.ru. Хынаан ай-хүнү: 3 марттың 2026. Архивтээн 26 июньнуң 2022 года.
- ↑ Государственная программа (неопр.). Федеральное агентство по делам национальностей. Хынаан ай-хүнү: 3 марттың 2026. Архивтээн 31 майның 2025 года.
- ↑ Государственная программа Ханты-Мансийского автономного округа – Югры «Устойчивое развитие коренных малочисленных народов Севера»: Департамент молодежной политики, гражданских инициатив и внешних связей Ханты-Мансийского автономного округа – Югры. depos.admhmao.ru. Хынаан ай-хүнү: 3 марттың 2026.
- ↑ Распоряжение Правительства РФ О Концепции устойчивого развития коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока РФ на период до 2036 года, N 1161-р от 08.05.2025 (рус.). zakonrf.info. Хынаан ай-хүнү: 3 марттың 2026.
Немелде литература
- Андриченко Л. В. Коренные малочисленные народы (орус) // гл. ред. Ю. С. Осипов Большая российская энциклопедия, Конго — Крещение.. — М., 2010. — Т. 15. — С. 260. — ISBN 978-5-85270-346-0..
- Чемчиева А. П. Социальные практики возрождения традиционных праздников (на примере коренных малочисленных народов Республики Алтай) // Манускрипт. — 2016. — Вып. 12—3 (74). — С. 195—198..