Бүрзекей Сат Сурас оглу
| Бүрзекей Сат Сурас оглу | |
|---|---|
| тыв. Бүрзекей Сат Сурас оглу | |
 | |
| Төрүттүнгенде ады | Сат Сурас оглу Бүрзекей |
| Төрүттүнген ай-хүнү | 22 август 1912 |
| Төрүттүнген чери | Хөндергей, Даа кожуун, Таңды Урянхай |
| Мөчээн ай-хүнү | 11 февраль 1944 (31 чыл) |
| Мөчээн чери | Дубно, Украин ССР, ССРЭ |
Бүрзекей Сат Сурас оглу (төрүттүнгенде ады — Сат Сурас оглу Бүрзекей, орус. Бурзекей Сат Сурас оглу, 1912 чылдың августуң 22 — 1944 чылдың февральдың 11) — Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, гвардияның улуг лейтенантызы, тыва эки турачы эскадроннуң 4-кү пулемлёттуг взводунуң командылакчызы, ССРЭ-ниң Кызыл Сылдыс ордениниң (1944), ТАР-ның Республика Ордениниң (1944) эдилекчизи.
Допчу намдары
Сат Бүрзекей 1912 чылдың август 22-де Таңды-Тываның Даа кожууннуң (амгы Чөөн-Хемчик) Хөндергей сумузунуң Чаш-Терек деп черге тараажы, малчын Сат Сурастың өг-бүлезинге төрүттүнген. Ол бичиизинден-не орлан-шоваа, эрес-кежээ, шимченгир аажы-чаңы-биле ады алгаан Ыраажы-Хемниң эриин дургаар эштип, ойнап, балыктап өзүп келген[1].
Тывага болган үжүк-бижикке өөредир (ликбез) калбак шимчээшкинге Сат Бүрзекей идепкейлиг киришкен. Эге билиглерни шиңгээдип апкаш, боду улус-чонну үжүк-бижикке өөредип турган. Чадаанага чурттап турган орус чон-биле эп-найыралдыг эдержип, харылзажып турганындан орус дылды шору билир кылдыр өөренип апкан[1].
18 харлыг тургаш Сат Бүрзекей Тыва Арат Революстуг Шериинче келдирткен[2].
1932 чылда Буден аттыг Тамбовтуң аъттыг шериг училищезин дооскан[2].
Тываның аъттыг шерииниң биче командиринден эгелээш, 1939 чылда эскадрон командиринге чедир депшээн. 1943 чылда шеригниң чаа техниктиг чепсектерин өөредир салбырның командиринге томуйлаткан. Шериг ажыл-амыдыралындан аңгыда, ол хөй-ниити ажылынга база идепкейлиг киржип чоруп турган. 1939 чылда ТАР-ның нам кежигүнүнге кирген.
1943 чылда тургускан шериг учет карточказында ооң өг-бүлезинниң дугайында мынчаар бижээн: «Кадайлыг. Үш ажы-төлдүг. Оглу Ким-оол 6 харлыг, уруу Тамара 3 харлыг, бичии оглу Алдын-оол 1 харлыг. Өөнүң ишти Иргит Долзатмаа.»[2].
Ада-чурттуң Улуг дайынынга киржилгези
Тыва Арат Революстуг Намның Төп комитединиң секретариадының 1943 чылдың август 25-тен шиитпири-биле 2-ги тыва эки турачы отрядтың 4-кү пулемлёттуг взводунуң командылакчызынга томуйлаткан.
Тыва Арат Республикадан тыва эки турачылар отряды Барыын фронтунуң 6-гы аъттыг корпузунуң Морозов аттыг 8-ки гвардейжи аъттыг Ровно дивизиязының 31-ги гвардейжи аъттыг полкунуң составынче 4-кү эскадрон кылдыр кирген. Ооң составында 1000 километр орук чок черге 45 хонук дургузунда агаар-бойдус талазы-биле кончуг берге байдалдарда чоруп келген. Марш үезинде тывалар кижи-даа, аът-даа талазы-биле чидириг чок турган. Тыва чылгычылар походка шыдамык чоруун көргүскеннер.
1944 чылдың январьның 29-та 4-кү эскадроннуң тыва аъттыг шериглери Украин ССР-ниң Ровно облазының Деражно суур дээш тулчуушкуннарга баштай киришкен болгаш халдаашкынга төлептиг үлегер-чижекти көргүскен.
1944 чылдың февральдың 11-ниң хүнү. Совет 31-ги аъттыг полктуң кезектери Сурмичиге дайзынның контр атаказын ойтур шаап турган. Күш дең эвес. Полк улуг бергедээшкиннерге таваржып эгелээн, ол-бо эскадроннарның чидириглери улгаткан. Тыва эки турачы эскадроннуң дайынчыларның иштинден элээн хөй кижи балыглаткан, амызындан чарылган улустуң саны база көвүдээн. Бүгү күш-биле шимчеш дивейн, полк дайзынга удур туржуп болур турган, ынчаар болза, чидириг оон-даа көвей болуп болур. Полк командири, полковник Попов полкту тынгарып алыры-биле аткаарлаар деп дужаал үндүрген. Чүгле түр када, каш-ла шак иштинде ол үениң дургузунда полк эде-хере туттунуп алгаш, шавар халдаашкынче кирер ужурлуг. А дайзын оларның таваңгайын базып, сүре бербези-биле оларны доза турар доскуул артырары негетинген. Полктуң аткаарлаашкынын хандырары-биле тыва эки турачы эскадроннуң улуг лейтенантызы Сат Бүрзекейниң пулемет взводу биле старшина Куулар Дажы-Серенниң автоматчылары дайзыннарны дозар кылдыр артып калганнар. Дайзынны шыдаар шаа-биле эртирбейн ок-чемзээниң бар шинээ биле олар улуг түң-санныг дайзыннарны тутканнар. Аткаар чаңгыс-даа базым кылбаанар. Он тос гвардейжилер Сурмичи суурга 28 панфиловчу дайынчыларның Москва адаанга 1941 чылда кылган маадырлыг чоруун катаптаан. Олар шупту маадырлыы-биле өлген[1].
Сактыышкын
Чадаана хоорайның кудумчуларының бирээзин маадырның ады-биле адаан, өскен-төрээн Хөндергей суурунда аңаа тураскаалды тургускан.
Шаңнал-макталдары
• ССРЭ-ниң Кызыл Сылдыс ордени (1944)
• ТАР-ның Республика ордени (1944)[1].
Литература
• Сундуй М. Б. Эки турачы аъттыг эскадрон. Кызыл: Тываның ном үндүрер чери, 1989.
• Книга Памяти. Республика Тыва. [cост. Н. М. Моллеров]. Кызыл, 1995
• БУРЗЕКЕЙ Сат Сурас оглу / Урянхайско-тувинская энциклопедия. I том (А-К). Под общей ред. Шойгу С. К., отв. ред. Бичелдей К. А. Кызыл: «Мир тувинцев», 2021. С. 198.
Демдеглелдер
Шөлүлглер
• Постановление Правительства Республики Тыва О списках участников Великой Отечественной войны 1941—1945 годов, призванных из Тувинской Народной Республики
• Сундуй М. Б. Добровольный кавалерийский эскадрон