Сейфулин Хамид Мухамедзянович
| Хамид Мухамедзянович Сейфулин | |
|---|---|
| | |
| Төрүттүнген хүнү | 1902 |
| Төрүттүнген чери | |
| Мөчээн хүнү | 1978 |
| Мөчээн чери | |
| Чурту | |
| Дооскан чери | |
| Билдингир ады | төөгүчү |
| Шаңналдары | |
Хамид Мухамедзянович Сейфулин (1902, Стерлитамак[d], Уфа губерниязы[d] — 1978, Москва) — Тываның бир дугаар историогравы, төөгү эртемнериниң кандидады, Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы.
Допчу намдары
Хамид Мухамедзянович Сейфулин Уфа губерниязының Стерлитамак хоорайга 1902 чылда албан-хаакчылар өг-бүлезинге төрүттүнген. Ол элээди үезинде садыгжыларга биче дузалакчы бооп ажылдап турган[1]. 1919 чылда Кызыл Шеригге эки тура-биле каттыжып кирген. Аңаа баштай шеригжиткен милицияга, ооң соонда ВЧК-ГПУ шериглеринге ротаның политругу болуп албан-хүлээлгезин эрттирген. 1921-1924 чылдарда ол И.В. Сталин аттыг Чөөн чүк чоннарының коммунистиг университединге (КУТВ) социал-экономиктиг эртемнер башкызы деп мергежилге өөренген. Университетти дооскаш, аңаа-ла лектор бооп башкылап артып калган.
Ол-ла чылын партия даалгазы-биле Донбассче чоруттургаш, аңаа Артемьев округунуң совет партия школазынга башкылап, ооң өөредилге кезээн эргелеп турган. 1928 чылда Национал болгаш колониалдыг айтырыглар өөренип көөр Москваның эртем-шинчилел ассоциациязының (НИАНиКП) аспирантуразынче кирип алгаш, хары угда КУТВ-ке база башкылап турган. Аңаа Х.М. Сейфулин тыва студентилер-биле, ооң соонда Тыва-биле таныжып алган[2].
1929 чылдан эгелээш ооң бүгү эртем-башкылаашкын ажыл-чорудулгазы Тыва-биле сырый харылзаалыг болу берген. Ол моол-тыва кафедрага башкылап база ооң эргелекчизи болуп, Тыва Арат Республикаже (1930, 1931, 1934, 1936, 1938 чч.) хөй удаа эртем экспедицияларынга болгаш сургакчылаашкыннарга киржип турган. 1935 чылда аңаа доцент деп эртем адын тывыскан.
1941 чылда Х.М. Сейфулин база катап эки тура-биле Кызыл Шеригже киргеш, полкунуң агитатору бооп, хөй-хөй тулчуушкуннарга киришкен. 1943 чылда ол шеригден халашкан. 1944 чылда «Тыва Арат Республиканың төөгүзүнүң кыска очериги» деп темага төөгү эртемнериниң кандидады деп эртем чадазын алыры-биле диссертациязын чедиишкинниг камгалап алган. Ол-ла чылын Х.М. Сейфулинни Тыва автономнуг областьче ажылдадып чоргузупкан.
1958 чылга чедир ол ТДЛТЭШИ-ниң (ТНИИЯЛИ) директорунуң эртем талазы-биле оралакчызы, Тыва областың партия школазының башкызы база хөй-ниити эгелээшкини-биле СЭКП Кызыл хоорай комитединиң чанында марксизм-ленинизмниң кежээки университединиң лектору бооп ажылдап келген. Ол Тываның төөгүзүнге болгаш экономиказынга хамаарышкан 40 хире эртем ажылдарының автору, ооң ады А.А. Пальмбах, В.И. Дулов дээн ышкаш шылгараңгай тыва шинчилекчилери-биле чаңгыс одуругда турар. Ол ТДЛТЭШИ-ниң (ТНИИЯЛИ) хөй-хөй коллективтиг ажылдарын белеткээринге база үндүреринге идепкейлиг киржип турган.
Хүндүлүг дыштанылгаже үнген соонда Хамид Мухамедзянович Сейфулин өг-бүлезиниң чурттап турганы Москва хоорайже чанып чорупкан. Ол 1978 чылда мөчээн[3].
Кол эртем ажылдары
- Тываның төөгүзү. Кыска очериги. (1958)
- РСФСР-ниң Тыва автономнуг облазының тургустунганы (1954)
- Тывага даштыкы шериг интервенциязының болгаш хамааты дайынының төөгүзү (1956) дээш өске-даа.
Шаңналдары болгаш хүндүлүг аттары
- «Хүндүлелдиң демдээ» ордени
- «Эр дидим чорук дээш» медалы
- «1941—1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынынга Германияны тиилээни дээш» медалы
- «1941—1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынынга шылгараңгай күш-ажылы дээш» медалы
- Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Хүндүлел бижии
- Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы.
Демдеглелдер
- ↑ Монгуш, Б. Б. Сейфулин Хамид Мухамедзянович (орус) // Ученые записки. — Кызыл: Тувинский институт гуманитарных исследований, 2012. — Вып. ХХIII. — С. 556—558.
- ↑ Монгуш, Б. Б. Хамид Мухадмезянович Сейфулин : К 110-летию со дня рождения (орус) // Летопись Тувы-2012. Историко-краеведческий альманах. — Кызыл: Национальный музей Республики Тыва, Тувинский институт гуманитарных исследований, 2011. — С. 133-134.
- ↑ Исполняется 110 лет со дня рождения одного из первых историков Тувы Хамида Сейфулина (1902-1978) » Тува-Онлайн. Хынаан ай-хүнү: 5 январьның 2026. Архивтээн 3 октябрьның 2018 года.
- 1902 чылда төрүттүнгеннер
- Стерлитамакка төрүттүнгеннер
- 1978 чылда мөчээннер
- Москвага мөчээннер
- Мурнуу чүктүң күш-ажылчыларының И.В. Сталин аттыг коммунистиг университединиң доозукчулары
- «Хүндүлелдиң демдээ» орденниң эдилекчилери
- «Эрес-дидим чорук дээш» медаль-биле шаңнаткан (ССРЭ)
- «1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынынга Германияны тиилээни дээш» медаль-биле шаңнатканнар
- «1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынынга шылгараңгай ажылы дээш» медаль-биле шаңнатканнар
- Алфавиттээн кижилер
- Алфавиттээн эртемденнер
- Историографтар
- Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчылары
- ССРЭ-ниң төөгүчүлери
- Алфавиттээн төөгүчүлер