Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының И. В. Сталин аттыг коммунистиг университеди
| Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының И.В. Сталин аттыг коммунистиг университеди | |
|---|---|
| (КУТВ) | |
| | |
| Биеэги ады | Мурнуу чүктүң ажылчыннарының коммунистиг университеди |
| Тургустунган чылы | 1921 |
| Хагдынган чылы | 1938 |
| Турар чери | Москва, Большой Путинковский переулок/Малый Путинковский переулок |
Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының И. В. Сталин аттыг коммунистиг университеди (орус. Коммунисти́ческий университе́т трудя́щихся Восто́ка имени И. В. Сталина, КУТВ) — 1921 чылдан 1938 чылга чедир Москвага турган Коминтернниң өөредилге чери.
Төөгүзү
Ук өөредилге черин Россияның Коммунистиг (большевиктер) партиязының Төп Комитединиң 1921 чылдың февраль 10-да үндүрген доктаалы (Бүгү-Россияның Төп Күүседикчи Комитединиң 1921 чылдың апрель 21-де декреди) ёзугаар, ылаңгыя Азия чурттарының студентилеринге дээш РСФСР-ниң Өөредилге талазы-биле улус коммисариадының баазазынга Москва хоорайга тургускан.
Университет Националдар херээниң талазы-биле улус комиссариадының чанында Чөөн чүк курстарының баазазынга 1921 чылдың октябрь 21-де ажыттынган. 1923 чылдан эгелеп өөредилге черинге И. В. Сталинниң адын тывыскан[1].
Аңгы-аңгы үелерде аңаа 73 нацияның төлээлери өөренип турган.
Өөренип турган студентилерни ийи улуг бөлүкке чарып турган:
ССРЭ-ден келген студентилер: оларны совет республикаларның партия болгаш совет органнарынга ажылдаарынга белеткеп турган. Даштыкы студентилер: бо бөлүкке хамааржыр студентилерни боттарының чурттарынга коммунизмни тургузар дээш демиселди чорударынга, тура халыышкыннар болгаш хувискаалдар кылырынга белеткеп турган.
КУТВ Ташкент, Баку болгаш Иркутск (1922 чылдың чайын) хоорайларга салбырларлыг турган. Университетке А. В. Луначарский, Л. Б. Красин, М. Н. Покровский, А. А. Губер, И. М. Рейснер, Б. З. Шумяцкий болгаш өскелер-даа башкылап турган. Оон аңгыда КУТВ-туң чанынга Партияның дээди курстарын база ажыткан.
1923 чылдан эгелеп өөредилге хуусаазы 3 чыл апарган. Өөредилге программазы ниити билиг бээр сорулгалыг турган.
Кол салбырлары: партия ажылы болгаш политиктиг чырыдыышкын; профэвилел шимчээшкини; экономика; административтиг-эрге-хоойлу. КУТВ-туң студентилери чайгы лагерьлерге шериг херээнге база өөренип, белеткелди эртип турган.
1923 чылда КУТВ-туң Ташкент хоорайда салбырының баазазынга Ортаакы Азияның коммунистиг университедин тургускан[2].
Университет өөредилгеден аңгыда, эртем-шинчилел ажылын база чорудуп турган. Ынчангаш 1927 чылда совет болгаш даштыкы Чөөн чүктүң социал-экономиктиг айтырыгларын, оон аңгыда национал болгаш колониалдыг айтырыгларны өөренип көөр эртем-шинчилел ассоциациязын тургускан.
КУТВ-ка 1927—1938 чылдарда «Хувискаалчы Чөөн чүк» (орус. «Революционный Восток») деп сеткүүл үнүп турган.
1928 чылда КУТВ-туң кыдат секциязын Сунь Ятсен аттыг университет-биле каттыштыргаш, Кыдаттың ажылчын чоннарының коммунистиг университеди кылдыр эде тургускан. 1930 чылдарның ортузунда КУТВ-туң кыдат салбырын катап тургускан. Ону Коминтернниң Күүседикчи комитединиң Чөөн чүк секретариадының кежигүнү Го Шаотан удуртуп турган.
1937 чылда КУТВ-ту чүгле совет студентилер өөренир КУТВ болгаш даштыкы студентилер өөренир Национал база колониалдыг айтырыгларның эртем-шинчилел институду деп ийи аңгы организация кылдыр чарган. Институттуң директору П. А. Миф болган. Ол институттуң студентилериниң чартыы хирези кыдаттар турган. Ынчалдыр КУТВ-ка турган даштыкы студентилер бөлүү эртем-шинчилел институдунуң тургузуунче кирген. «КУТВ» деп атты эрги совет сектор бодунга арттырып алган. 1937 чылда ийи чарылган соонда, КУТВ ССРЭ-ниң Төп Күүседикчи Комитединиң Президиумунуң эргезинче шилчээн.
1938 чылда бүгү партия чырыдыышкынының системазын эде тургусканы-биле холбаштыр КУТВ-ту хаар дугайында шиитпир үнген. Ол-ла үеде Россияның Коммунистиг (большевиктер) партиязының Төп Комитеди биле Коминтернниң шиитпири-биле Национал база колониалдыг айтырыгларның эртем-шинчилел институдун база хаап каапкан.
Ат-сураглыг башкылары
- Аветов, Михаил Никитич (1895—1972) — Россияның чурукчузу.
- Акимов, Владимир Михайлович (1901—1957) — совет шериг ажылдакчызы. Генерал-майор (1942 чылда).
- Антонов, Константин Владимирович (1900—1940) — совет юрист, дипломат.
- Губер, Александр Андреевич (1902—1971) — совет төөгүчү, Мурнуу-Чөөн Азия чурттарының төөгүзүнүң специализи, төөгү эртемнериниң доктору, ССРЭ-ниң Эртемнер академиязының академиги.
- Исхаков, Фазыл Гарипович (1901—1959) — тюрколог (түрк дылдар шинчилекчизи).
- Лебедев, Владимир Иванович (төөгүчү) (1894—1966) — совет төөгүчү, археограф.
- Мамаев, Иван Кириллович (1895—1938) — совет чөөн чүк шинчилекчизи.
- Потехин, Иван Изосимович (1903—1964) — совет африканист эртемден.
- Ринчино, Элбек-Доржи (1888—1938) — бурят хөй-ниити болгаш политиктиг ажылдакчы.
- Султан-Галиев, Мирсаид Хайдаргалиевич (1892—1940) — совет политиктиг болгаш күрүне ажылдакчызы.
- Трайнин, Илья Павлович (1886/1887—1949) — совет юрист болгаш хөй-ниити ажылдакчызы.
- Трубачеев, Василий Ильич (1895—1938) — Россияның бурят хувискаалчызы, Чөөн Сибирьге Совет эрге-чагырганы тургузары дээш демиселдиң киржикчизи, Россияның Коммунистиг (большевиктер) партиязының Бурят-Моол обкомунуң партия ажылдакчызы, КУТВ-туң аспирантуразының удуртукчузу (1931—1933).
- Шумяцкий, Борис Захарович (1886—1938) — совет күрүне ажылдакчызы.
Ат-сураглыг доозукчулары
- Салчак Тока (шын ады Кол Тывыкы; 1901—1973) — тыва болгаш совет күрүне ажылдакчызы, чогаалчы. 1929 чылдан тура Тыва Араттың революстуг партиязының, а 1944 чылдан эгелеп Бүгү-эвилелдиң Коммунистиг (большевиктер) партиязының кежигүнү турган. Тываның Совет чогаалчылар эвилелиниң удуртукчузу чораан.
- Дэн Сяопин — кыдат политик болгаш реформатор, Кыдаттың Коммунистиг партиязының ажылдакчызы. Ол 1970 чылдарның төнчүзүнден эгелээш 1990 чылдарның эгезинге чедир Кыдатты удуртуп келген.
- Цзян Цзинго — Чан Кайшиниң оглу, Тайваньның президентизи.
- Хо Ши Мин — Вьетнамның политиктиг ажылдакчызы, марксизм-ленинизмниң шынчы талалакчызы, Вьетнамның Коммунистиг партиязының үндезилекчизи база август революциязының удуртукчузу. Соңгу Вьетнамның бирги президентизи, Вьетминь биле Вьетконгтуң тургузукчузу, марксист философ база шүлүкчү.
- Чо Бонам — корей чоннуң хосталга дээш шимчээшкининиң киржикчизи, Корея Республиказының Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызының бирги удуртукчузу.
- Ван Фаньси — кыдат троцкизмниң кол төлээлериниң бирээзи.
- Ловетт Форт Уайтмен — американ политиктиг идепкейжи, Коммунистиг интернационалдың ажылдакчызы. 1924 чылда Совет Эвилелинге келгеш, Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университединге өөренип турган бир дугаар кара кештиг американ хамааты.
- Лю Шаоци — КУР-нуң күрүне ажылдакчызы, Кыдаттың Коммунистиг партиязының удуртукчуларының бирээзи, КУР-нуң (1959—1968). Ону Мао Цзэдуннуң салгакчызы кылдыр албан ёзу-биле хүлээп көрүп турган (ооң херечизи кылдыр ийи удуртукчунуң чуруктарын төп солуннарга дең кылдыр, чаңгыс арынга парлап турган). Ынчалза-даа Культурлуг революция үезинде ону республиканың кол дайзыны деп чарлааш, репрессияга таварыштырган.
- Аллаяр Досназаров — Каракалпакстанның партия болгаш күрүне ажылдакчызы.
- Назым Хикмет — турк шүлүкчү, прозачы, сценарист, драматург болгаш хөй-ниити ажылдакчызы. Турк революстуг шүлүк чогаалының үндезилекчизи. 1922 чылдан тура коммунист апарган. Делегейниң Тайбың шаңналының лауреады (1950).
- Наджати Сидки — палестин чогаалчы, литература критиги болгаш хувискаалчы. Палестинаның Коммунистиг партиязының кежигүнү апарган арабтарның баштайгыларының бирээзи. Ол партияны Коминтернге төлээлеп, Испанияга хамааты дайынынга киржип турган. Палестина, Сирия база Ливанга чөөн үзелдиглер шимчээшкининиң хөгжүлдезинге улуг салдарны чедирген.
- Хасан Исраилов — 1940—1944 чылдарда Чечняга совет эрге-чагыргага удур, а ооң соонда коллаборационисчи шимчээшкинниң организатору. Ол база Хасан Терлоев деп шолазы-биле (бодунуң тейпизиниң ады) билдингир.
- Уржингийн Ядамсурэн — Моол Арат Республиканың улустуң чурукчузу.
- Утебай Турманжанов — казах шүлүкчү, прозачы, казах уруглар литературазының классиги.
- Юсуф Сулейман Юсуф — Ирактың коммунистиг болгаш ажылчын шимчээшкининиң ажылдакчызы.
- Тан Малака — Индонезияның коммунистиг болгаш национал-хосталга шимчээшкининиң удуртукчуларының бирээзи, Индонезияның Коммунистиг партиязының удуртукчузу. 1963 чылдың революциязының соонда аңаа Индонезияның национал маадыры деп атты чок апарган соонда тывыскан.
- Сэн Катаяма — япон коммунист, Коминтернниң ажылдакчызы.
- Манабендра Рой — индий коммунист, Коминтернниң ажылдакчызы.
- Никос Захариадис — грек ажылчын шимчээшкининиң ажылдакчызы. 1931 чылдан 1956 чылга чедир Грецияның Коммунистиг партиязының чиңгине секретары.
- Сяо Сань (Эми Сяо) — кыдат хувискаалчы, шүлүкчү, чогаалчы-публицист, литература критиги, каш сеткүүлдерниң кол редактору; кыдат дылда «Интернационалдың» сөзүнүң (1923) база өске шүлүк очулгаларының (ооң санында орус дылче) автору. ССРЭ-ге билдингир турган. 1921 чылдан тура Кыдаттың Коммунистиг партиязының кежигүнү.
- Зыонг Бать Май — вьетнам революстуг шимчээшкинниң ажылдакчызы.
- Халед Багдаш — Сирияның Коммунистиг партиязының 1936 чылдан 1995 чылга чедир секретары.
- Шириншо Шотемор — совет таджик уктуг политиктиг, партия болгаш күрүне ажылдакчызы.
- Меретдин Амдинов (тадж. Мехриддин Амдинов; 1905—1938) — совет таджик уктуг политиктиг болгаш күрүне ажылдакчызы, Даглыг Бадахшанның автономнуг облазының Чөвүлелиниң Күүседикчи комитединиң даргазы, ССРЭ-ниң Дээди Чөвүлелиниң Националдар Чөвүлелиниң даргазының оралакчызы.
- Акай Нусупбекович Нусупбеков — төөгү эртемнериниң доктору (1961), профессор (1963), Казах ССР-ниң Эртемнер академиязының академиги (1967), Казах ССР-ниң эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы (1971), Казах ССР-ниң Күрүне шаңналының (1982) база Ч. Ч. Валиханов аттыг шаңналының (1966) лауреады.
- Владимир Михайлович Хетагуров (1902—1973) — осетин хореограф, педагог, Грузин ССР-ниң алдарлыг артизи. Профессионал сценага осетин танцыларның баштайгы тургузукчуларының база күүседикчилериниң бирээзи.
- Ахметжан Касыми (1914—1949) — КУР-нуң келир үеде тургустунар Синьцзян-Уйгур автономнуг районунуң девискээринге 1944 чылдың ноябрь 12-ден 1949 чылдың октябрь 1-ге чедир херек кырында туруп келген, өске күрүнелерге хүлээп көрдүрбээн Чөөн Туркестан Республиказының 2-ги президентизи.
Ниитизи-биле КУТВ болгаш ооң салбырлары партия, комсомол база профэвилел ажылынга каш муң ажылдакчыларны белеткеп доостурган.
Литература
- Даудов А. Х., Мамышева Е. П. Коммунистический университет трудящихся Востока. 1921—1938 гг.: взгляд через сто лет (орус) // Новейшая история России. — 2022. — Т. 12, вып. 2..
- Чжан Юйсинь Подготовка китайских военных кадров в СССР в 1920-е годы (орус) // Военно-исторический журнал. — 2017. — Вып. 3. — С. 55—56..
Демдеглелдер
- ↑ Спичак Д.А. [https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_004602874/ История подготовки кадров компартии Китая и Гоминьдана в московских учебных центрах Коминтерна цели, методы, результаты : 1921-1939 гг. : автореферат дис. ... кандидата исторических наук : 07.00.03] (рус.). rusneb.ru. Хынаан ай-хүнү: 26 январьның 2026.
- ↑ Коммунистический университет трудящихся Востока // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Казахская энциклопедия, 2005. — Т. III. — ISBN 9965-9746-4-0.(CC BY-SA 3.0)
Шөлүлгелер
- Коммунистический университет трудящихся Востока (КУТВ) — центр идейной подготовки коммунистических и революционных кадров Востока
- Документы КУТК из архива Коммунистической партии Вьетнама
- Китайцы с русскими именами
- Территория бывшего пансионата университета на Викимапии
- Коммунистический Университет трудящихся Востока в Малом Путинковском переулке
- Алфавиттээн өөредилге черлери
- 1938 чылда дүжүрттүнген өөредилге черлери
- Алфавиттээн кижи кылган геогрфтыг объектилер
- Москваның чиде берген өөредилге черлери
- Иосиф Сталинниң ады-биле адаан объектилер
- 1938 чылда чиде берген
- Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының И.В. Сталин аттыг коммунистиг университеди
- Алфавиттээн университеттер
- 1921 чылда тургустунган өөредилге черлери