Тыва Республиканың кадык-камгалал яамызы

Рувики деп сайттан
Тыва Республиканың кадык-камгалал яамызы
кысказы-биле — Тываның кадык-камгалал яамызы
  • орус. Министерство здравоохранения Республики Тыва
Эмблема минздрава РТ.jpg
Ниити медээлер
Чурт  Россия
Юрисдикциязы Россия
Үндезилеттинген ай-хүнү 2013 чылдың июнь 28
Ооң мурнунда турган органнар Тыва Республиканың кадык камгалал болгаш социал хөгжүлде яамызы (2011 чылдың апрель 15-тен 2013 чылдың июнь 28-ке чедир)
Тыва Республиканың кадык камгалал яамызы (1994 чылдың февраль 18-тен 2011 чылдың апрель 15-ке чедир)
Удуртулгазы
Бажында Тыва Республиканың Чазаа
Ответственный министр Анатолий Югай, Тыва Республиканың кадык камгалал сайыды
Тыва Республиканың Баштыңы Владислав Ховалыг
Тургузуу
Турар-чери 667000, Тыва Республика, Кызыл х., Московская куд., 2
Сайт minzdravtuva.ru

Тыва Республиканың кадык камгалал яамызы (орус. Министерство здравоохранения Республики Тыва) — Тыва Республиканың күрүне эрге-чагыргазының күрүне политиказын ажылдап кылырынга болгаш боттандырарынга, а ол ышкаш республика девискээринде кадык камгалал адырында нормативтиг-эрге-хоойлу таарыштырылгазынга харыысалгалыг күүсекчи органы. Ооң эргелеп-башкарылгазының адырынче эмчи дузазын болгаш эмчи реабилитациязын организастаарының демографтыг хөгжүлдени фармацевтиктиг ажыл-чорудулганы эм-таң саарылгазын оларның шынарын болгаш айыыл чок чоруун хандырарының ол ышкаш күш-ажылдың онза айыылдыг байдалдыг экономиканың чамдык адырларының ажылдакчыларын эмчи-санитар хандырылгазының айтырыглары кирип турар[1].

Төөгузү

ТАР үези

Тыва Арат Республикага 1928 чылдан 1940 чылга чедир кадык камгалалының хүлээлгезин ТАР-ның культура херектериниң талазы-биле яамы боттандырып турган. 1929 чылда Тыва революстуг намның VIII съездизиниң шиитпири эргилделиг үе болуп, совет-европейжи эртем медициназынга үндезилеп кадык камгалалын сайзырадырының эгезин салган. Эмнелге албан черлериниң четкизин калбартыры санитар-эпидемияга удур хемчеглерни организастаары база ие-чашты камгалаары кол сорулгалар болган[2].

Ол үе чоннуң медицинага бүзүрели элээн улгадып эмчи дузазының хемчээли көвүдээни-биле онзагай болган 1928 чылда 12 439 кижи амбулаторлуг дуза дилеп келген болза, 1940 чылда — 198 508 апарган. Стационарларга эмнеткен улустуң саны 1928 чылда 783 кижиден 1940 чылда 7 273 чедир өскен. Адырның акшаландырыышкыны 1929 чылда 89 муң акшадан 1941 чылда 904 муң акшага чедир көвүдээн[2].

Ол үе чоннуң медицинага бүзүрели элээн улгадып эмчи дузазының хемчээли көвүдээни-биле онзагай болган 1928 чылда 12 439 кижи амбулаторлуг дуза дилеп келген болза, 1940 чылда — 198 508 апарган. Стационарларга эмнеткен улустуң саны 1928 чылда 783 кижиден 1940 чылда 7 273 чедир өскен. Адырның акшаландырыышкыны 1929 чылда 89 муң акшадан 1941 чылда 904 муң акшага чедир көвүдээн[2].

1941 чылда ТАР-ның кадык камгалал яамызы Республиканың сайыттар чөвүлелиниң тургузуунга тургустунган, ол кадык камгалалының бот-тускайлаң адырын хөгжүдеринге кол үе-чада болган. Чаа ведомство эмнээшкин санитарлыг болгаш өөредилге албан черлерин аптекаларны курорттарны болгаш санаторийлерни хөйге чедингир болгаш халас болурунуң принциптеринге башкарып турган[2].

Тургустунган үеде яамының эргезинде элээн хөй албан черлериниң четкизи бар: 286 оруннуг 12 эмнелге, 15 оруннуг божудулга, 42 эмнелге пунктулары, 10 аптека, уруглар яслилери, ол ышкаш «Үш-Белдир» болгаш «Чедер» курорттар база туберкулезка удур санаторий[2].

Кызылда 1941 чылда туттунган С. Тока аттыг ийи каът күрүне эмнелгези кадык камгалалының флагманы болган. Ында хирургия терапия туберкулез бичии уруглар халдавырлыг болгаш божудулга дээш тускай салбырларны калбарткан. Медицинага бүзүрелдиң улгатканы илдең болган: 1940 чылда божудулга бажыңнарынга 1 230 божудулга хүлээп алган болза, 1941 чылда — 20 108 апарган. Сөөлзүредир эмнелгеге клиниктиг болгаш бактериология лабораторияларын физиология эмнелгезин хан кудар кабинетти болгаш өске-даа тускай кезектерни ажыткан[2].

Республиканың кадык камгалалының ол үеде кадр составынга 17 эмчи, 2 педиатр, 44 эмчи сестразы болгаш өске-даа специалистер турган[2].

ТАР-ның кадык камгалалының бирги сайыдынга Сарыглар Лопсаннаарны томуйлаан, ол 1943 чылга чедир ведомствону удуртуп келген. Ооң удуртулгазы-биле тодаргай хөгжүлде планын тургускан: 1942 чылдың күске чедир дезинфекция станциязын, рентген-кабинетти, халдавырлыг аарыглар салбырын ажыдып, күрүнениң санитарлыг инспекциязының дугайында дүрүмнү бадылаарын планнаан. ТАР-ның кадык камгалал яамызының дугайында дүрүмнүң төлевилелин Сайыттар чөвүлели 1942 чылдың сентябрь 10-да бадылаан[2].

Яамыны тургусканы-биле кадык камгалалының байдалынга анализти кылып, кожуун (кожуун) эмнелге пунктуларын быжыглаар элээн каш организастыг хемчеглерни алган, ынчалза-даа оларның ажылынга чарыгдалдарның эвээш-биче сметалары болгаш эм-таң болгаш дериг-херекселдер-биле хандырылга айтырыы шаптыктап турган[2].

Тыва АО үези

Тыва Арат Республика ССРЭ-ниң составынче 1944 чылдың октябрь 11-де кирген соонда, автономнуг область эргелиг болгаш, тус черниң кадык камгалалының сайзыралынга чаа үе-чада эгелээн, ооң ниити-эвилел системазынче план ёзугаар каттышканы-биле онзагай. РСФСР-ниң кадык камгалалының улусчу комиссариады адырның байдалын шинчилеп бирги ээлчегниң сорулгаларын тодарадыры-биле Тываже комплекстиг эмчи бригадазын чоруткан 1945 чылда-ла 38 кижиден тургустунган бөлүктү, ооң иштинде 6 тываларны, Иркутскиниң эмчи институдунче өөредип чоруткан турган[3].

Кадрлар күчүзүн быжыглаары эң кол угланыышкын болган РСФСР-ниң кадык камгалал яамызының айтыышкыны-биле Тываже специалистерниң улуг хемчээлдиг угланыышкыны эгелээн: 1946 чылдан 1955 чылга чедир республикага 193 эмчи келген. Оларның хөй кезии регионда медицинаны сайзырадырынга үндезинни салып ажылдап артып калган. Тываның чамдык специалистери амыдыралдың кадыг-берге байдалының болгаш эмнээшкин албан черлериниң материал-техниктиг баазазының кошкаандан Тываны каапкаш чоруп турган-даа болза[3].

Национал эмчи кадрларны белеткээринге кол болуушкун Кызылга 1945 чылда Фельдшер-акушер школазын тургусканы (РСФСР-ниң кадык камгалал яамызының дужаалынга даянып) болган. Бирги чыылда 22 кижи болган, оларның 9-зу тывалар. 1948 чылда баштайгы үндүрүлгези болган-10 фельдшер-акушер (6 тыва)[3].

Национал эмчи кадрларны белеткээринге кол болуушкун Кызылга 1945 чылда фельдшер-акушер школазын тургусканы (РСФСР-ниң кадык камгалал яамызының дужаалынга даянып) болган. Бирги чыылда 22 кижи болган, оларның 9-зу тывалар. 1948 чылда баштайгы үндүрүлгези болган-10 фельдшер-акушер (6 тыва)[3].

Школаның баштайгы чылдарда ажыл-чорудулгазы элээн бергедээшкиннер-биле кады турган. Өөредилге чери областың СЭС-тиң таарыштырбаан оран-саваларын ээлеп боду бажың чок болган Ол үениң отчеттарында хөлчок кызыы байдалдарны демдеглээн печка-биле одаар үш бичии класс өрээлдери керосин сайгылгааннарлыг кичээлдер тускай кабинеттерниң болгаш спорт залдың чогу. Студентилер ниити чуртталга бажыңнарында олуттар чедишпезинден (1953 чылда 17 кижи чаңгыс орунга ийи-ийи удуп чыткан) база өөредилге херекселдериниң чедишпезинден качыгдаан. Кол ажылга башкы эмчилерни ажылга хаара тутканы белеткелдиң шынарынга база салдарлыг болган[3].

Ол өскерлиишкиннер турзажок, 1945 чылдан 1953 чылга чедир школа ортумак мергежилдиг 144 эмчи ажылдакчыларын белеткээн, оларның 37-зи тывалар. Ол чүүл эмчи кадрлар-биле бирги ээлчегде колхозтарда көдээ эмчи пунктуларын хандырып тываның кадык камгалал системазын улам сайзырадырынга быжыг үндезинни салыр арганы берген[3].

1950 чылдарда эмнелге албан черлериниң тудуу идепкейлиг чоруп турган. Фельдшер-акушер пунктуларын (ФАП), колхоз божудулга бажыңнарын болгаш участок эмнелгелерин тударынга колхозтарның акша-хөреңгизин хаара тудар практика калбаа-биле ажыглаттынып турган. Эмнелге-профилактика албан черлериниң четкизи элээн калбарган: 1944 чылда 16 эмнелге турган болза, 1957 чылда оларның саны 26 четкен. ФАП-тарның саны 117 (1944 чылда 47-ден), а уруглар яслизи-23 (3-тен) чедир көвүдээн[4].

Дыка хөй кожуун эмнелгелери машина-балгат чедишпейн хевээр чорза-даа, аът транспортун ажыглап турган-даа болза, санитарлыг транспортту ажыглаарын чогумчудары-биле 1958 чылда Кызылга каттышкан гаражты тургусканы чугула болуушкун болган[4].

Ол үеде Тываның эмчи корпузун үндезин нацияның специалистери немеп эгелээн. 1955—1956 чылдарда Красноярскиниң мединститудунуң дипломнары-биле баштайгы тыва эмчилер (Д. К. Ондар, К. Б. Балчий-оол, Д. К. Куулар) ээп чанып келген соонда, национал эмчи интеллигенциязын тургузуп эгелээн. Суд-медицина экспертизазының Бюрозу Дүрген эмчи дузазы Хоорайның уруглар поликлиниказы база республиканың уруглар эмнелгези бот-тускайлаң албан черлери болган[4].

Тыва АССР үези

1961 чылда Тыва автономнуг областьты Тыва АССР кылдыр эде тургусканы-биле, республиканың кадык камгалал яамызын катап тургускан. Ол адырның хөгжүлдезинге чаа идигни берген[4].

1960 чылдарда улуг объектилерни: республика эмнелгезиниң хирургия блогун база халдавырлыг аарыглар салбырын, Ак-Довуракта, Хову-Аксында эмнелге комплекстерин база өске-даа объектилерни ажыглалче киирген. Кожуун эмнелгелерин кол специалистер-биле бүрүнү-биле четчелээн Бо үеде тываның эмчилери эртем-шинчилел ажылын идепкейлиг чорудуп эгелээн. Баштайгы тыва эртемден эмчи 1968 чылда Москвага кандидат диссертациязын камгалап алган Д. К. Ондар болган[4].

1970 чылдарда амбулаторлуг поликлиника албанын быжыглаары уламчылаан. Амгы үеде республиканың 1 дугаар эмнелгези турар эмнелге комплекизиниң чаа оран-савазын 1972 чылда ажыглалга кииргени кол болуушкун болган. Ол чүүл тускайжыттынган салбырларны нейрохирургия эндоскопия эндокринология болгаш өске-даа салбырларны ажыдар арганы берген[4].

Ие-чашты камгалаарынче онза кичээнгейни углаан сүт кухнялары доктаамал ажылдап доктаамал профугланыышкыннарны чоруткан. Көдээ ажыл-агыйның ишчилеринге эмчи хандырылгазының талазы-биле элээн улуг ажылдар чоруттунуп турган аңаа комплекстиг бригадалар ырак-узак малчын турлагларже фермаларже бо-ла вертолёттарны ажыглап үнүп турганнар[4].

Совет эрге-чагырганың чылдарында Тываның кадык камгалалы элээн улуг түңнелдерни чедип алган. 1990 чылга чедир орун фондузу 58 эмнелге албан черлеринде 5870 орун чедир өскен (1944 чылда 16 албан черлеринде 355 орунга деңнээрге). Эмчилерниң саны 1026 кижи, а ортумак эмчи ажылдакчылары 3736 кижи чедир көвүдээн. Чурттакчы чоннуң ортумак назыны база элээн өскен. Кадык камгалал системазы республиканың бүгү чурттакчы чонунга эмчи дузазының чедингирин хандырар сайзыраңгай инфраструктура апарган[4].

Тыва Республика үези

ССРЭ-ниң буступ дүшкени болгаш ооң соонда социал-экономиктиг өскерлиишкиннер тыва республиканың кадык камгалал системазынга элээн улуг салдарны чедирген. 1990 чылдарның эгезинде ук адыр үндезин чок омак-сөөктүг бедик мергежилдиг эмчи кадрларның өскээр чоруп турары-биле үскүлешкен, ол чорук амыдырал деңнелиниң кудулааны-биле база социал дүшкүүрлүг чоруктуң өскени-биле холбашкан. Ындыг турбуже, он чылдың төнчүзүнде байдалды турумчудуп шыдаан, ынчангаш 2000 чылда эмчилерниң болгаш ортумак эмчи ажылдакчыларының саны барык 1990 чылдың көргүзүглеринче эглип келген[5].

2000 чылдарның бирги он чылы эмчилерниң санының дүрген өскени-биле, ооң-биле чергелештир ортумак эмчи ажылдакчыларының санын оожум көвүдеткени-биле онзагай болган. Эмчилерниң эң-не улуг өзүлдези 2010 чылдан 2017 чылга чедир-296 кижиге болган, ол совет үениң темпизи-биле деңнежир. Ынчалза-даа эмчилер биле ортумак эмчи ажылдакчыларының аразында өзүлдениң диспропорциязы 2017 чылга чедир республикада бир эмчиге чүгле 2,8 ортумак эмчи ажылдакчызы онаажып, системаже немелде чүъктү болдурган[5].

Ажыл-чорудулгазы

Яамының ажыл-чорудулгазы Тыва Республикада чурттакчы чоннуң кадыкшылын кадагалап база быжыглаарынче амыдыралдың үргүлчүлээшкинин база шынарын бедидеринче угланган[1].

  • Тыва Республиканың кадык камгалал яамызы бодунуң ажыл-чорудулгазын дараазында кол угланыышкыннарда боттандырар:
  • Күрүне политиказы болгаш нормативтиг-эрге-хоойлу таарыштырылгазы: кадык камгалал, демографтыг хөгжүлде, эм-таң саарылгазы, фармацевтиктиг ажыл-чорудулга болгаш республика девискээринге эмчи дузазын организастаар адырда күрүне программаларын болгаш нормативтиг актыларны ажылдап кылыры болгаш боттандырары.
  • Эмчи дузазын организастаары: кадык камгалал системазының ажылдаарын болгаш чедингирин хандырары, ооң иштинде бирги эмчи-санитар, тускайжыттынган, ооң иштинде бедик технологиялыг, эмчи дузазы, дүрген эмчи дузазы болгаш эмчи реабилитациязы.
  • Санитар-эпидемияга удур чаагай чорук: аарыгларның профилактиказынче, хамчыктыг аарыгларны баш удур болдурбазынче болгаш узуткаарынче, күрүнениң санитар-эпидемиологтуг хайгааралын хандырарынче угланган хемчеглерни организастап эрттирери.
  • Ие-чаш камгалалы: ие болгаш чаштарның өлүп-хораар чоруун эвээжедиринче, репродуктивтиг кадыкшылды деткииринче, уруглар поликлиникаларының болгаш стационарларның четкизин сайзырадырынче угланган программаларны боттандырары.
  • Кадрлар күчүзүн сайзырадыры: эмчи ажылдакчыларының белеткелин, эде белеткелин болгаш билиг-мергежилин бедидерин планнаары болгаш дүүштүрери, ол ышкаш кадрларны быжыглаар талазы-биле хемчеглерни боттандырары, ылаңгыя республиканың көдээ черлеринге болгаш ыраккы кожууннарынга.
  • Кадык камгалал адырында Контроль: эмчи ажыл-чорудулгазының шынарынга болгаш айыыл чок чоруунга, эмчи дузазының стандарттарын сагып турарынга, ол ышкаш эм-таң болгаш медицина кылыгларының саарылгазынга контрольду боттандырары.
  • Делгей чергелиг болгаш регионнар аразының кады ажылдажылгазы: кадык камгалал талазы-биле регионнар аразының болгаш делегей программаларының боттанылгазынга киржилге, арга-дуржулга солчулгазы болгаш мурнакчы медицина технологиялары[1].

Сайыттар

  • 1970 чылдан 1990 чылга чедир кадык камгалал сайыдының албан-дужаалынга Николай Васильевич Сизых ажылдаан[6].
  • 1992 чылдан 2000 чылга чедир Тыва Республиканың кадык камгалал сайыдынга Борис Күдерек ажылдап турган[7] .
  • 2000 чылдан 2002 чылга чедир кадык камгалал сайыды Аркадий Начын турган[8].
  • 2002 чылдан 2004 чылдың апрельге чедир кадык камгалал сайыдынга медицина эртемнериниң доктору Людмила Эрдыниева ажылдаан.[9].
  • 2004 чылдың апрельден 2004 чылдың декабрьга чедир сайыттың хүлээлгезин күүседир кылдыр Валерий Ховалыг ажылдаан[10].
  • 2005 чылдан 2007 чылдың апрельге чедир Тыва Республиканың кадык камгалал сайыды Борис Күдерек турган[10].
  • 2007 чылдың апрель 23-тен эгелеп кадык камгалал сайыдынга Александр Ооржак томуйлаткан[11].
  • 2009 чылдан 2011 чылга чедир Тыва Республиканың кадык камгалал сайыдынга Шолбан Хопуя ажылдаан[12].
  • 2011 чылдың апрель 15-тен эгелеп кадык камгалал сайыды Анатолий Дамба-Хуурак турган[13].
  • 2013 чылдың апрельден 2019 чылга чедир Тыва Республиканың кадык камгалал сайыды Орлан Донгак турган[14].
  • 2019 чылдың декабрьдан 2021 чылга чедир коронавирус пандемиязының үезинде сайыттап Артыш Сат ажылдаан[15].
  • 2021 чылдың апрельден эгелеп Тыва Республиканың кадык камгалал сайыдынга Анатолий Югайны томуйлаан[15].

Демдеглелдер

  1. ↑ 1 2 3 О Министерстве (рус.). Министерство здравоохранения Республики Тыва (13 апрельдиң 2018). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Из истории Тувы: как создавали отрасль здравоохранения в республике (рус.). tuvaonline.ru (4 майның 2024). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 100 лет ТНР: С чего начиналась система здравоохранения в Туве (рус.). ИД ТываМедиаГрупп (13 апрельдиң 2021). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Маадыр М. С., Монгуш В. Ч. Из истории развития здравоохранения в Советской Туве (1944–1991 гг.) (орус) // Новые исследования Тувы : научная статья. — 2017. — Вып. 4. — doi:10.25178/nit.2017.4.7.
  5. ↑ 1 2 М.А. Семенов Развитие системы здравоохранения Тувы в 1944–2017 гг (орус) // новые исследования тувы. — 2019. — Вып. 3. — doi:10.25178/nit.2019.3.9.
  6. ↑ 100 лет ТНР: 20 лет на посту министра здравоохранения (рус.). Министерство здравоохранения Республики Тыва (23 апрельдиң 2021). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  7. ↑ Министром здравоохранения вновь стал Борис Кудерек (рус.). tuvaonline.ru (декабрь 2004). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  8. ↑ Сегодня исполнилось 60 лет известному врачу и организатору здравоохранения Аркадию Александровичу Начыну (20 сентябрьның 2022). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  9. ↑ Назначены министры здравоохранения, образования и культуры (рус.) (18 августуң 2002). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  10. ↑ 1 2 Дина Оюн. Рокировки в руководящем составе тувинского здравоохранения (4 январьның 2005). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  11. ↑ Пресс-служба Правительства. Назначены руководители министерств и агентств в правительстве Тувы (рус.) (23 апрельдиң 2007). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  12. ↑ Шолбан Ховалыгович Хопуя (рус.). medicinarf.ru. Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  13. ↑ На пути обновления (рус.). medicinarf.ru. Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  14. ↑ Глава Тувы назначил министров здравоохранения и труда (рус.). РИА Новости (15 апрельдиң 2013). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  15. ↑ 1 2 Мария Никишина. В Тыве сменился министр здравоохранения (рус.) (26 апрельдиң 2021). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.

Шөлүлгелер

Дөзү – «https://tyv.ruwiki.ru/w/index.php?title=Тыва_Республиканың_кадык-камгалал_яамызы&oldid=340354»