Тыва Республиканың өөредилге яамызы

Рувики деп сайттан
Тыва Республиканың өөредилге яамызы
кысказы-биле — Тываның өөредилге яамызы
  • орус. Министерство образования Республики Тыва
Эмблема Минобра РТ.webp
Ниити медээлер
Чурт  Россия
Юрисдикциязы Россия
Үндезилеттинген ай-хүнү 2021 чылдың октябрь 19
Ооң мурнунда турган органнар Тыва Республиканың өөредилге болгаш эртем яамызы (2011 чылдың январь 24-тен 2021 чылдың октябрь 18-ке чедир)
Тыва Республиканың өөредилге, эртем болгаш аныяктар политиказының яамызы (2007 чылдың май 14-тен 2011 чылдың январь 24-ке чедир)
Тыва Республиканың өөредилге яамызы (2006 чылдың август 4-тен 2007 чылдың май 13-ке чедир)
Удуртулгазы
Бажында Тыва Республиканың Чазаа
Ответственный министр Орлан Соян, и. о. министра образования Республики Тыва
Тыва Республиканың Баштыңы Владислав Ховалыг
Тургузуу
Турар-чери 667000, Тыва Республика, Кызыл х., Ленина куд., 39
Сайт monrt.rtyva.ru

Тыва Республиканың өөредилге яамызы (тыв. Министерство образования Республики Тыва) — Тыва Республиканың өөредилге адырында күүсекчи эрге-чагыргазының күрүне политиказын ажылдап кылыр болгаш боттандырар, а ол ышкаш республика девискээринде назы четпээннерни өөредилге, эртем, кижизидилге, ажаалда-тежээлде болгаш харагалзал адырында нормативтиг-эрге-хоойлу таарыштырылгазының хүлээлгелерин боттандырып турар органы[1].

Школа назыны четпээн уругдан дээди өөредилге деңнелинге чедир өөредилгениң бүгү деңнелдериниң шынарын болгаш чедингирин бедидеринче угланган чаңгыс аай өөредилге политиказын чорударын яамы хандырар Тываның культура-төөгү онзагайларын болгаш дыл политиказын барымдаалап өөредилгениң национал-регион компонентизин сайзырадырының а ол ышкаш салым-чаяанныг уругларны болгаш аныяктарны деткиириниң айтырыглары ооң удуртулгазында[1].

Төөгүзү

Тываның өөредилге яамызы бодунуң төөгүзүн 1941 чылдың июнь 26-дан эгелеп, Тыва Арат Республиканың Конституциязынга дүүштүр ТАР-ның улус чырыдыышкын яамызын культура херектериниң яамызын аңгылап тургускан[2]. Баштайгы сайыт кылдыр Лопсан-Кенден томуйлаткан, ол албан-дужаалга 1946 чылга чедир ажылдаан[3]. Чаа ведомствога өөредилге эртем библиотека ном үндүрер музей база политика-чырыдыышкын ажылдарын удуртур хүлээлгелерни онааган[2].

Өөредилге эргелеп-башкарылга органнарының тургустунары Ада-чурттуң Улуг дайынының нарын байдалдарынга эртип ол үениң кол сорулгазы патриотчу чорукту кижизидери болгаш тыл деткимчезин организастаары деп тодараткан Башкыларның мурнунга агитация сорулгаларын салып өөреникчилерниң политиктиг белеткели күштелип турган[2].

ТАР ССРЭ-ниң составынче 1944 чылда кирген соонда яамыны Тываның улус өөредилгезиниң килдизи кылдыр эде организастаан. Системаның күжениишкинниг хөгжүлдезиниң үе-чадазы эгелээн: школалар болгаш өөреникчилер саны өзүп, тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институду (1945) база башкылар билии бедидер институт (1946) дээн ышкаш чаа албан черлери ажыттынып турган. Областьтың улус өөредилге килдизин дайын соонда чылдарда удуртуп турган: Н. А. Сердобов (1946—1951), а ооң соонда С. Н. Мозгов болгаш А. И. Ломаев (1955 чылга чедир). Ажылдың эң кол угланыышкыны башкы кадрларны белеткээри болган, аңаа 1945 чылда башкы училищезин, а 1952—1953 өөредилге чылында Кызылдың башкы институдун ажыткан[2]. 1955 чылдан 1968 чылга чедир өөредилге адырын Борис Болдур-оол удуртуп турган.

1961 чылда Тыва автономнуг областьты АССР кылдыр эде тургусканы-биле, улус өөредилгезиниң килдизин база катап Тыва АССР-ниң чырыдыышкын яамызы кылдыр эде тургускан. Ооң удуртулгазы-биле республикага бүгү-ниити хүлээлгелиг сес чыл (1964 чылга чедир), а ооң соонда ортумак өөредилгеже (1978 чылга чедир) шилчилге доозулган. 1980 чылдарга чедир школаларны мергежилдиг башкы кадрлар-биле хандырар айтырыг колдуунда шиитпирлеттинген[2].

Дараазында он чылдарда яамы улуг хемчээлдиг чаартылгалар үезинде өөредилге системазын удуртуп турган, ооң иштинде 11 чыл өөредилгеже шилчиири база өөредилге-кижизидилге чорудуун сайзыраңгайжыдары, адырның башкарылгазын хевээр арттырбышаан база 1990 чылдарның социал-экономиктиг чаартылгаларының нарын чылдарында[2].

1990 чылдарның эгезинден тура яамының удуртканы Тыва Республиканың өөредилге системазы чаа социал-экономиктиг байдалдарга чаңчыгарының нарын оруун эрткен. Бюджет чедишпес чоруунуң болгаш кадрлар айтырыгларының үезинде эрге-хоойлу баазазын хевирлээри болгаш национал-регион компонентизин хөгжүдери кол сорулгалар болган «Дылдар дугайында» (1990) болгаш «Өөредилге дугайында» (1995) хоойлуларны хүлээп алганы регионнуң өөредилге политиказының үндезиннерин быжыглап, өөредилге планнарынче Тываның төөгүзүнге, географиязынга болгаш культуразынга эртемнерни киирер арганы берген. 2000 чылдардан бээр, бүгү-российжи чаартылга үезинде, Яамының ажыл-чорудулгазы өөредилгениң шынарын бедидеринче, материалдыг баазаны быжыглаарынче, ол ышкаш тыва-даа, орус-даа дылды деткииринче болгаш хөгжүдеринче угланган федералдыг болгаш республиканың тускай сорулгалыг программаларын боттандырарынче угланган турган[4].

2005 чылдан эгелеп яамының адын каш катап эде адаан. 2005 чылдан 2006 чылга чедир ону Тыва Республиканың өөредилге болгаш эртем яамызы деп адап турган[5], 2006 чылдан 2007 чылга чедир — Тыва Республиканың өөредилге яамызы[5], 2007 чылдан 2010 чылга чедир — Тыва Республиканың өөредилге, эртем болгаш аныяктар политиказының яамызы[6], 2010 чылда Тыва Республиканың өөредилге, эртем болгаш аныяктар политиказының яамызын Тыва Республиканың өөредилге болгаш эртем яамызы кылдыр эде тургускан[7], 2021 чылдан тура база катап — Тыва Республиканың өөредилге яамызы[8]. 2021 чылда Тыва Республиканың эртем талазы-биле агентилелин тургускан, ол Тыва Республикада эртем адырының кураторлаашкынын хүлээнип алган, ынчалза-даа 2023 чылда Тыва Республиканың Баштыңының чарлыы-биле Тыва Республиканың эртем талазы-биле агентилелин Тыва Республиканың өөредилге яамызынга эртем килдизи кылдыр кадып, эде организастаан[9].

Ажыл-чорудулгазы

Тыва Республиканың өөредилге яамызының удуртулгазында регионнуң бүгү өөредилге системазы бар, ында школа назыны четпээн, ниити өөредилге болгаш ортумак профессионал өөредилге черлери (федералдыг чагыртылгада турарлардан аңгыда), ол ышкаш тускайжыттынган организациялар бар: кадыкшылының байдалы-биле харык-шинээ кызыгаарлыг өөреникчилерге коррекциялыг, уругларга немелде өөредилге албан черлери, ажык болгаш хааглыг хевирниң өөредилге-кижизидилге организациялары, үр үеде эмнедири негеттинип турарларга санаторлуг школалар база психологтуг-педагогиктиг болгаш эмчи-социал дуза төптери, оон аңгыда, системаже эртем институттары кирип турар[1].

Ажыл-чорудулгазының кол угланыышкыннары:

1. Күрүне политиказы болгаш нормативтиг таарыштырылга:

  • Өөредилге, эртем, аныяктар политиказы болгаш кижизидилге адырында күрүне программаларын болгаш төлевилелдерин ажылдап кылыры болгаш боттандырары.
  • Нормативтиг-эрге-хоойлу талазы-биле таарыштырылга бодунуң бүрүн эргелериниң иштинге регион деңнелинге.

2. Өөредилге адырында эргелеп-башкарылга болгаш контроль:

  • Республиканың өөредилге системазының ажылдаарын болгаш хөгжүлдезин хандырары.
  • Ведомство организацияларында хоойлужудулганы сагып турарын хынаары болгаш хайгаараары.
  • Өөредилге ажыл-чорудулгазын лицензиялаары болгаш күрүне аккредитациязы.
  • Республика девискээринге күрүнениң түңнел аттестациязын (ГИА) эрттирерин организастаары.
  • Тыва Республикада эртем адырының дүүштүрүлгези.

3. Өөредилге инфраструктуразын болгаш кадрларны хөгжүдери:

  • Бүгү деңнелдерге шынарлыг эртем-билиг чедип алыр байдалдарны хандырары.
  • Кадрларны белеткээринге күрүне чагыын хевирлээри.
  • Башкы ажылдакчыларының билиг-мергежилин бедидерин болгаш методиктиг деткимчезин организастаары.
  • Уругларның кижизидилге ажылының болгаш немелде өөредилгезиниң системазын тургузары болгаш сайзырадыры.

4. Эргелерни болгаш социал деткимчени хандырары:

  • Оореникчилерге психологтуг-педагогиктиг болгаш эмчи-социал дуза чедирилгезин организастаары.
  • Ажаалда-тежээлде болгаш харагалзал органының ажыл-чорудулганың доктааттынган адырынга хүлээлгелерин боттандырары.
  • Өскүс болгаш ада-иезиниң хайгааралы чок арткан уругларның эргелерин хандырары.

5. Саң-хөө-экономиктиг болгаш курлавыр хандырылгазы:

  • Бодунуң адырынга республика бюджедин хевирлээринге болгаш күүседиринге киржири.
  • Ведомство организацияларының күрүне өнчү-хөреңгизин башкарары.
  • Өөредилге албан черлериниң материал-техниктиг баазазын сайзырадыры.

Сайыттар

  • 1977 чылдан 1992 чылга чедир яамыны Николай Конгар удуртуп турган[2].
  • 1992 чылдан 1993 чылга чедир Тыва Республиканың улус өөредилге яамызын Клара Комбу удуртуп турган[10].
  • 1994 чылдан 1997 чылга чедир Тыва Республиканың улус өөредилге яамызын Валентин Хөвеңмей удуртуп турган[11].
  • 1997 чылдан 2000 чылга чедир Тыва Республиканың улус өөредилгезиниң сайыды — Владимир Донгак[12].
  • 2000 чылдан 2010 чылга чедир Тыва Республиканың өөредилге сайыдынга Петр Морозов ажылдаан[13].
  • 2010 чылдан 2011 чылга чедир Тыва Республиканың өөредилге болгаш эртем сайыдының хүлээлгезин күүседир кижи Анна Потапова турган, ол томуйладырынга чедир сайыттың оралакчызынга ажылдаан[14].
  • 2011 чылдан 2012 чылга чедир сайыттың хүлээлгезин Органа Натсак күүседип турган[15].
  • 2012 чылдан 2015 чылга чедир Тыва Республиканың өөредилге болгаш эртем яамызын Каадыр-оол Бичелдей удуртуп турган[16].
  • 2015 чылдан 2020 чылга чедир Тыва Республиканың өөредилге болгаш эртем сайыды Татьяна Санчаа турган[17].
  • 2020 чылдан 2021 чылга чедир Өөредилге болгаш эртем сайыдының хүлээлгезин Солаңгы Тамчай күүседип турган[18].
  • 2021 чылдан 2022 чылга чедир Алексей Храмцов өөредилге сайыдының хүлээлгезин күүседип турган[19].
  • 2022 чылдан 2023 чылга чедир өөредилге сайыдының хүлээлгезин Ирина Биче-оол күүседип турган[20].
  • 2023 чылдан өөредилге сайыдының хүлээлгезин Елена Хардикова күүседип турган [21].
  • 2024 чылдың июльдан октябрьга чедир өөредилге сайыдының хүлээлгезин Елена Самбала күүседип турган[22].
  • 2024 чылдың октябрьдан 2025 чылдың июль айга чедир өөредилге сайыдының хүлээлгезин Ренат Ооржак күүседип турган[23].
  • 2025 чылдың июль айдан эгелеп, Өөредилге сайыдының хүлээлгезин Орлан Соян күүседип турар[24].

Демдеглелдер

  1. ↑ 1 2 3 О министерстве (рус.). Официальный сайт Министерства образования Республики Тыва. Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Чечена Булытова. Министерству образования Тувы - 75 лет (рус.). tuvaonline.ru (22 декабрьның 2016). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  3. ↑ Из истории развития образования. Первый министр народного просвещения ТНР (рус.). Министерство образования Республики Тыва (18 июньнуң 2021). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  4. ↑ Н.М. Очур. Формирование региональной образовательной политики в Республике Тыва в 1991-2008 годы (рус.). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  5. ↑ 1 2 Об утверждении Положения о Министерстве образования Республики Тыва (рус.). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  6. ↑ Об утверждении положения о министерстве образования, науки и молодежной политики Республики Тыва и его структуры (рус.). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  7. ↑ О структуре органов исполнительной власти Республики Тыва (рус.). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  8. ↑ Положение о Министерстве (рус.). Министерство образования Республики Тыва. Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  9. ↑ О реорганизации Агентства по науке Республики Тыва (рус.). Министерство образования Республики Тыва. Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  10. ↑ Журнал «Башкы». Миссия просвещения (рус.) (5 февральдың 2023). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  11. ↑ Не стало Заслуженного работника образования Республики Тыва Валентина Байкараевича Ховенмей (рус.). Министерство образования Республики Тыва (26 июльдуң 2021). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  12. ↑ Владимир Саарымбууевич Донгак - 10 чыл дургузунда өөредилге сайыды турган (13 сентябрьның 2021). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  13. ↑ Петр Морозов: Образование сохранилось только благодаря консерватизму учителя (рус.). tuvaonline.ru (24 сентябрьның 2010). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  14. ↑ О министре образования и науки Республики Тыва (рус.). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  15. ↑ Органа Натсак назначена министром образования и науки Тувы (6 октябрьның 2011). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  16. ↑ Бичелдей Каадыр-оол Алексеевич (рус.). Единая Россия. Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  17. ↑ Татьяна Санчаа покинула пост министра образования и науки Тувы (рус.) (14 сентябрьның 2020). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  18. ↑ Министром образования и науки Тувы назначена Солангы Тамчай (рус.). Тувинская правда (22 сентябрьның 2020). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  19. ↑ Храмцов Алексей Владимирович (рус.). Министерство обрахования Республики Тыва. Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  20. ↑ В Туве назначили нового министра образования (6 октябрьның 2022). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  21. ↑ Глава Тувы Владислав Ховалыг назначил на должность министра образования Елену Хардикову (рус.) (25 марттың 2023). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  22. ↑ Елена Самбала возглавила Министерство образования Республики Тыва (рус.). Центр туризма (26 июльдуң 2024). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  23. ↑ Исполняющим обязанности министра образования Тувы назначен Ренат Ооржак (рус.). Тувинская правда (31 октябрьның 2024). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
  24. ↑ И.о. министра образования Республики Тыва Соян Орлан Николаевич (рус.). Министерство образования Республики Тыва. Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.

Шөлүлгелер

Дөзү – «https://tyv.ruwiki.ru/w/index.php?title=Тыва_Республиканың_өөредилге_яамызы&oldid=340336»