Успа-Хөл
| Хөл | |
| Успа-Хөл (Убсу-Нур) | |
|---|---|
| монг. Увс нуур | |
 | |
| Морфометриязы | |
| Высота над уровнем моря | 753 м |
| Хемчээлдери | 85 × 80 км |
| Шөлү | 3350 км² |
| Объёму | 35,7 км³ |
| Эң ханы чери | 20 м |
| Ортумак ханызы | 10,1 м |
| Гидрология | |
| Минералдыг хевири | дустуг |
| Дустуу | 18,5 - 19,7 |
| Бассейни | |
| Площадь бассейна | 71 100 км² |
| Впадающие реки | Тес-Хем, Нарийн-Гол, Хурмасын-Гол, Хархира-Гол, Боршо-Гол, Таргалыг |
| Турар чери | |
| Страны | |
| Регионнар | Тыва, Увс аймак |
| Идентификаторы | |
| Код в ГВР: 17010320011199000000010 | |
 Бүгү делегейниң өнчүзү |
|
| Шөлүлге | № 769 дугаарлыг бүгү делегейниң өнчүзү (en) |
| Айыылы | Айыыл кырында |
 Успа-Хөл | |
Успа-Хөл (моол. Увс нуур, орус. Убсу-Нур) — Моолдуң болгаш Россияның девискээринде (Тыва Республикада хөлдүң соңгу талазында улуг эвес үзүндүзү бар) хөл, Моолдуң девискээринде эң улуг болгаш Улуг хөлдерниң ыйгылаажында эң билдингир хөл. 2003 чылдан тура ол ЮНЕСКО-нуӊ бүгү делегей өнчүзүнүң объектизи Убсу-Нур Бассейниниң кезээ болуп турар.
Моол дылда хөлдү Увс деп адаар, ынчалза-даа моол дылда географтыг объектилерни чүгле ылавылаар сөзү-биле кады адаар (бо таварылгада ол «нуур» дээрге хөл дээн болур), ынчангаш хөлдүң ады кезээде «Увс нуур» деп адаттынар.
Хөлдү долгандыр кижилер каш муң чыл бурунгаар чурттап эгелээн. Дыка хөй базырыктар, сыын даштары, петроглифтер болгаш руналыг бижиктерлиг тураскаалдарны көшкүн чоннарның аймактары — хуннулар, моолдар болгаш Улуг-Хем кыргызтары арттырып каан.
Хөл кыдыында улуг суурлар чок, хөл чоок кавызында эң улуг суур — Увс аймактың административтиг төвү — Улаангом хоорай (хөл эриинден мурнуу-барыын чүкче 27 км).
Географиязы
Ол дээрге 753 м бедикте 3350 км2 ажыг шөлдүг, амданы-биле далай суун сагындырар дустуг, хем үндүр акпайн турар хөл болур. Сугнуң дузу хөлче киир агып чыдар хемнерниң аксындан ыраанындан өскерлип турар, ортумаа-биле 18,5 — 19,7 г/л хире болур[1], ол болза Кара далайның ортумак дустуунга дүгжүп турар болгаш Делегей океанынга көөрде 2 катап эвээш[2]. Дустуң ионнуг тургузуу колдуунда сульфаттар болгаш натрийден тургустунган. Доштуг үеде шөлү 16 муң км² чедип турган иштики хөөлбектиң кургаанының түңнелинде хөл апарган[1]. Хөлдүң турар чери солун: хөлдүң ийи талазындан хөлче даглардан баткан хемнерниң хөй адырлыг тулааланчак дельталары, өске ийи талазында сыннарның эдектери болгаш элезинниг массивтер каттыжып чыдар. Мурнуу чүктен Успа-Хөл ыйгылаажының арткан хөлдеринден Хан-Хухийн-Нурууй деп бичии сын-биле аңгыланып турар. Чөөн чүкте улуг хөлдер ыйгылаажының соңгу талазында Успа-Хөл ыйгылаажының улуг кезээнден сугну чыып турар, хөлдүң кол чемгерикчизи Тес-Хемниң кулузун-биле шыптынган калбак тулаалыг дельтазы чыдар. Октябрьдан майга чедир хөл дош-биле шыптынар. Чайын температураның градиентизи кырындан 25 °C адаанда 19 °C чедип турар болур.
Россия талазы
Успа-Хөлдүң Россия талазында сектору Тыва Республиканың мурнуу чүгүнде турар болгаш хөлдүң бүгү шөлүнүң 0,3 хуузун ээлеп турар (12 км2). Россияның эрик шугумунуң узуну 10 км чедип турар. Ол черде хөлче дустуг тулаалыг болгаш тулааланчак чавыс черлерде чидип турар Ирбитей, Холу болгаш Оруку-Шина хемнерниң суглары агып чыдар. Россия девискээринде Моолдуң девискээринде-ла хөлче киир агып чыдар өске-даа хөй хемнер база эгелээр[3].
Агаар-бодузу, үнүш болгаш аң-мең делегейи
Хөл Сибирь биле Төп Азияның аразында геоклиматтыг кызыгаарда чыдар. Агаарның температуразының чылда өскерлири кыжын −58°C-тан чайын +47°C-ге чедир бооп болур. Хөлдүң ыйгылаажында агаар-бойдустуң аридтии кыдыгларындан ыйгылааштың ортузунга чедир улгадып турары-биле онзагай ыйгылааш черниң агаар-бойдузу бар. Ол чүүл аңгы-аңгы бойдус зоналарының кызыгаарлыг чери апаарын болдуруп турар[4].
Хөл ыйгылаажының дириг амытаннары дыка бай — куштарның 173 чүзүн болгаш 41 чүзүн сүт чемиштиглер, ооң иштинде ирбиш, аргар, те-чуңма дээн ышкаш ховар амытаннар чурттап турар. Успа-Хөлде 29 янзы-бүрү хевирниң балыктары бар, оларның бирээзи, алтай осман (Oreoleuciscus potanini), кижи чиир балык болур[5].
Шинчилиниң болгаш камгалалының төөгүзү
Бойдустуң бир янзы лабораториязы болур ыйгылааш черге 2019 чылга Чедир Убсунур делегей чергелиг биосферлиг шинчилелдер төвү ажылдап турган[5]. Убсунур ыйгылаажын өөрениринге системалыг эртем баазазын тургузарын 1984 чылда совет-моол, а сөөлзүредир «Эксперимент Убсу-Нур»деп делегей чергелиг эртем программазының дузазы-биле эгелээн. Ук программа-биле ажылдарда ССРЭ-ниң, Моолдуң болгаш өске-даа күрүнелерниң тускай угланыышкынныг эртем-шинчилел институттарындан болгаш дээди өөредилге черлеринден он-он эртемденнер хаара туттунган. Экологтуг комплекстиг шинчилелдерни эртем талазы-биле удуртулгазын профессор В.В. Бугровский чорудуп турган[6], ооң удуртулгазы-биле элээн эртем күштерин мөөңнеп, ат-алдарлыг специалистерниң кичээнгейин хаара туткан[4]. Программаның Моол талазындан партнёру болгаш удуртукчузу физика-математика эртемнериниң доктору З. Батжаргал турган[7]. Шинчилелдерни дээди деңнелге дүүштүрерин ССРЭ-ниң эртеминиң вице-президентизи болгаш Биосфера айтырыгларының талазы-биле чөвүлелдиң даргазы академик А.Л. Яншинниң (1911-1999) удуртулгазы-биле чорудуп турган. Ооң эгелекчи саналы-биле оңгачаны шинчилээриниң стратегиязын ажылдап кылыры-биле, черниң география, экология, биология болгаш ырактан зондаалаар талазы-биле башкарыкчы специалистерниң киржилгези-биле дисциплиналар аразының хуралдарын доктаамал эрттирип турган. Хөй чылдарда кады чоруткан дилээшкиннерниң түңнели Убсу-Нур хөлдүң бассейнинге кызыгаарлар аразының кластерлиг камгалалдыг черин тургузарының дугайында Россия Федерациязы (Тыва Республика) биле Моолдуң аразында чазактар аразының дугуржулгазынга ат салыышкыны болган[4]. Россияның эртемнер академиязының Сибирьде салбырының болгаш Тыва Республиканың Чазааның өмээржилгези-биле улаштыр эртем ажыл-чорудулгазын харылзаштырары-биле 1991 чылдың апрельде Убсунур делегей чергелиг биосферлиг шинчилелдер төвү тургустунган. Эртем төвүнүң директорунга Светлана Суруновна Курбатскаяны бадылаан[7]. С 6 февраля 2019 г. ГБУ «Убсунурский международный центр биосферных исследований» (УМЦ) реорганизован и переименован в ГБУ «Тувинский научный центр» Республики Тыва (ТНЦ), а с 2023 года это Центр биосферных исследований Республики Тыва[8].
2003 чылда ЮНЕСКО-нуӊ Бүгү делегей салгалыныӊ комитединиӊ 27 сессиязыныӊ (Парижке) шиитпири-биле заповедниктиӊ девискээри ЮНЕСКО-нуӊ бүгү делегейниӊ бойдус салгалыныӊ объектилериниӊ даңзызынче кирген. Ол Россия биле Моол ийи күрүнениң кады эргелеп-башкарылгазында[9].
Демдеглелдер
- ↑ 1 2 Юрий Кручкин. Монголия. Географическая энциклопедия.. — Улан-Батор, 2009.
- ↑ Хөлдүң суглары «океаннардан 5 катап дустуг» деп тоолчургу чугаа нептерээн, ынчалза-даа Делегей океанының сугларының ортумак дузу 35 г/л болуп турар, Убсу-Хөлден барык ийи катап хөй; ынчангаш ук тоолчургу чугаада хөлдүң дузу барык 10 катап хөөретттинген
- ↑ Яндекс. Карты (рус.). maps.yandex.ru. Хынаан ай-хүнү: 1 сентябрьның 2025.
- ↑ 1 2 3 Монгуш С. Имя доктора технических и биологических наук Виктора Бугровского присвоено его детищу - центру биосферных исследований "Убсу-Нур" (15 сентябрьның 2005). Хынаан ай-хүнү: 4 сентябрьның 2025.
- ↑ 1 2 Исупова М. В. Убсу-Нур (30 январьның 2025). Хынаан ай-хүнү: 4 сентябрьның 2025.
- ↑ Монгуш С. Виктор Викторович Бугровский. Хынаан ай-хүнү: 4 сентябрьның 2025.
- ↑ 1 2 Монгуш С. Убсунурский международный центр биосферных исследований СО РАН (15 сентябрьның 2005). Хынаан ай-хүнү: 4 сентябрьның 2025.
- ↑ Центр Биосферных исследований: Историческая справка. Хынаан ай-хүнү: 4 сентябрьның 2025.
- ↑ Биосферный заповедник в Туве получил сертификат объекта Всемирного природного наследия ЮНЕСКО (16 сентябрьның 2003). Хынаан ай-хүнү: 4 сентябрьның 2025.
