Успа-Хөл ыйгылаажы
| ЮНЕСКО-нуң бүгү делегей чергелиг өнчү-салгалы | |
| Успа-Хөл ыйгылаажы[* 1] | |
|---|---|
| Uvs Nuur Basin[* 2] | |
 Кылымал эдеринчиден чурук | |
| Чурту |
 , |
| Хевири | Бойдустан |
| Критерийлери | ix, x |
| Шөлүлге | 769 |
| Регион | Азия |
| Киирген үези | 2003 год (27 сессия) |
|
|
|
 Успа-Хөл ыйгылаажы | |
Успа-Хөл ыйгылаажы (Успа-Хөлдүң бассейни, орус. Убсунурская котловина, моол. Увс нуурын хотгор) — Төп Азияның эң соңгу кезээнде хааглыг Успа-Хөлдүң бассейни. Бассейн Моолдуң болгаш Россия Федерациязының девискээринче кирип турар. Кайы-даа талазында бойдус камгалал деуискээрлери. Ниити шөлү — 1 068 853 га. Успа-Хөл ыйгылаажы Улуг хөлдер ыйгылаажының соңгу кезээ болуп турар.
Успа-Хөл ыйгылаажының соңгу чүктен мурнуу чүкче узуну 160 км, барыын чүктен чөөн чүкче — 600 км.
Бойдус-географтыг характеристика
Россияның болгаш Моолдуң кызыгаарында турар Убсунур ыйгылаажы бойдустан чаяаттынган онзагай феномен. Ооң хемчээлинде онза ландшафт янзы-бүрү черлер мөөңнеттинген: куруг ховулардан эгелээш, бедик дагларлыг тундраларга чедир. Ол черниң ортумак куржагларының барык бүгү бойдус зоналарын болгаш Евразияның Европага хамаарышпас кезээниң экосистемаларының хевирлериниң дөрттүң үш кезиин кирип турар. Эртемденнер, ылаңгыя профессор В. В. Бугровский, ыйгылаашты планетага ниити хоойлулар ёзугаар ажылдаар модельдиг биосфера кылдыр көрүп турган[1].
Төөгү-культура ужур-утказы
Ыйгылааш Төп Азияга хамааржыр тускай биосферлиг амыдыралды хевирлээн чаңчылчаан одарладыр мал ажыл-агыйынга үндезилеттинген антропогенниг шиңгээдип алыышкынның узун төөгүзү-биле онзагай Регион төөгүнүң улуг болуушкуннарының болгаш чоннарның (скифтерниң, гуннарның, түрктерниң, моолдарның) миграциязының ареназы болуп келген, ону хөй санныг археологтуг тураскаалдар: бурунгу чевеглер, базырыктар болгаш ландшафттың чарылбас кезээ апарган даш көжээлер бадыткап турар. Төөгү-культура салгалының объектилериниң бедик биологтуг аңгы-аңгы чүүлдериниң каттышканы девискээрниң онзагай үнезин тодарадыр[1].
Эртем шинчилелдериниң төөгүзү болгаш делегей чергелиг кады ажылдажылга
1932 чылга чедир Успа-Хөл ыйгылаажы долузу-биле Моолдуң кызыгаарынга турган, ооң соонда Моол Арат Республика биле Тыва Арат Республика, аразында керээ чаргаш, Успа-Хөлдүң соңгу кезектерин Тывага дамчыткан. 1944 чылда Тыва ССРЭ-ниң составынче кирген соонда Россияның составынче ол черлер кирген. 1958 чылда ССРЭ биле Моолдуң аразында керээ-биле кызыгаарларны катап ылаптап тодаратканының түңнелинде Тес-Хем болгаш ооң адырлары Россияга хамааржыр апарган, ол ышкаш Төре-Хөл кезектерде суглар база Россияның кызыгаарынче кирген. Моол биле Россияның аразында сөөлгү кызыгаар тодарадыышкыны 1976 чылдың октярь 19-тан чардынган керээ аайы-биле болдунган[2].
Ыйгылаажының системалыг эртем талазы-биле шинчилели 1984 чылда совет-моол (сөөлзүредир делегей) «Эксперимент Убсу-Нур» комплекстиг экспедициязының программазы-биле эгелээн. ССРЭ-ниң, Моолдуң болгаш өске-даа чурттарның он-он эртем институттары болгаш дээди өөредилге черлери шинчилелдерге киришкен. Экологтуг шинчилелдерни эртем талазы-биле удуртурун профессор В. В. Бугровский боттандырып турган. Дээди деңнелге дүүштүрүлгени ССРЭ-ниң эртемнер академиязының вице-президентизи академик А. Л. Яншин (1911—1999) удуртуп турган. Ооӊ эгелекчи саналы-биле черниң географтарыныӊ, экологтарыныӊ, биологтарыныӊ болгаш ырактан зондировкалаар тускай эртемниглерниӊ киржилгези-биле дилээшкиннер аразының хуралдарын эрттирген[1].
Хөй чылдарда шинчилелдерниң түңнели кызыгаарлар аразының кластерлиг камгалалдыг черин тургузарының дугайында Россия Федерациязы (Тыва Республика) биле Моолдуң аразында чазактар аразының дугуржулгазы болган. Дараазында ажыл-чорудулганы дүүштүрер дээш Россияның эртемнер академиязының Сибирьде салбыры биле Тыва Республиканың Чазааның өмээржилгези-биле Убсунур делегей чергелиг биосферлиг шинчилелдер төвүн 1991 чылда тургускан[1]. 1993 чылда РФ-тиң Чазааның Доктаалы-биле Россия кезээниң девискээринге «Убсунур ыйгылаажы» деп 39 640 га шөлдүг күрүнениң бойдус заповедниги тургустунган, а 1994 чылда Моолдуң кожа чыдар девискээринде «Убсунур бассейни» деп заповедникти тургускан[1]. 1997 чылда Россияда талазында заповедникти ЮНЕСКО-нуӊ шиитпири-биле биосферлиг резерваттарныӊ бүгү делегей четкизинче киирген.
2003 чылда Успа-Хөл ыйгылаажын ЮНЕСКО-нуң Делегей чергелиг салгалының даңзызынче киирген. Ол объект 12 кезектен тургустунган, оларның 7-зи «Успа-Хөл ыйгылаажы» (Россия) деп заповедниктиң иштинче кирип турар. Арткан 5 кезээ Моолга хамааржыр[3]..
Демдеглелдер
- ↑ 1 2 3 4 5 Монгуш С. Имя доктора технических и биологических наук Виктора Бугровского присвоено его детищу - центру биосферных исследований "Убсу-Нур" (15 сентябрьның 2005). Хынаан ай-хүнү: 4 сентябрьның 2025.
- ↑ Федеральное агентство по обустройству государственной границы Российской Федерации. Информация о делимитации и демаркации государственной границы Российской Федерации. Хынаан ай-хүнү: 4 сентябрьның 2025. Архивтээн 15 майның 2010 года.
- ↑ Биосферный заповедник в Туве получил сертификат объекта Всемирного природного наследия ЮНЕСКО (16 сентябрьның 2003). Хынаан ай-хүнү: 4 сентябрьның 2025.
Литература
• Курбатская С. С. Динамика экосистем степей и полупустынь Убсунурской котловины // Глобальный мониторинг и Убсунурская котловина: тр. IV междунар. симпоз. : Труды конференции. — Москва, 1996. — Вып. IV. — С. 23—26.
• Курбатская С. С. Степные экосистемы Убсунурской котловины — природной биосферной лаборатории. Метод функциональной экологии. — Кызыл: РИО ТувГУ, 2001.