Чурагайлыг рубль

Рувики деп сайттан
Чурагайлыг рубль
Күрүне
Чуруу

Чурагайлыг рубль (орус. Цифровой рубль) — Россияның Банкызының (РФ ТБ) ажылдап кылып турары ЦВЦБ (CBDC) чурагайлыг валютазы, амгы бар туда болгаш электроннуг акшаларга немештир, российжи национал валютаның үшкү хевири. Чурагайлыг рубльди Россияның Банкызы чурагайлыг хевирге үндүрер. Чурагайлыг рубль туда болгаш электроннуг рубльдиң шынарларын каттыштырар[1].

Төөгүзү

Криптовалюталарныӊ  (орус) сайзыралыныӊ чалгыынга 2017 чылдыӊ октябрьда «крипторубльди» тургузарыныӊ технологтуг боттанылгазыныӊ талазы-биле чазактыӊ доктаалыныӊ төлевилелин белеткээн[2].

Чурттар аразында санажылга банкызының үнелели-биле, 2020 чылга чедир шупту төп банкыларның 80 ажыг хуузу боттарының чурагайлыг валютазын ажылдап кылып турган[3].

2020 чылдың октябрьда РФ-тиң ТБ чурагайлыг рубльди (Төп банкының Чурагайлыг валютазы, ЦВЦБ) тургузарынга тураскааткан илеткелди үндүрген[4]. Россияның Банкызы чурагайлыг рубльди төпчүткен ёзу-биле үндүрер болганы-биле ЦВЦБ-биле санаашкыннарның айыыл чок чоруунуң магадылалы апаар, ынчангаш ол криптовалюта апарбазын онзалап демдеглээн. Чурагайлыг рубльдиң эге хемчеглерин чурагайлыг онзагай код тодарадыр. ЦВЦБ туда болгаш туда акшаның функцияларын кады кылыр ужурлуг-ону ырактан-даа, офлайн-акша хавы-биле-даа санажып ап болур; чурагайлыг рубль туда болгаш электроннуг рубльга 1:1 курс-биле шилчиттинер. Илеткелде кымның, канчаар база кымның акша хавын ажытканындан база санаашкыннарны кылып турарындан хамааржыр ЦВЦБ-ниң ажыглалының 4 болгу дег модельдерин киирген. Ынчан президентиниң парлалга-секретары Дмитрий Песков  (орус) чурагайлыг рубльди киирериниң хуусаазын 3-7 чыл деп үнелээн[5].

2021 чылдың апрельде РФ-тиң Төп Банкызы  (орус) төлевилелдиң амгы үе-чадазының дугайында илеткээн. Россияның Банкызы саң-хөө институттарынга акша хаптарын ажыдар, а олар боттарының клиентилеринге акша хавын ажыдар боор модельди шилип алган. 2021 чылда платформаны ажылдап кылгаш, оон соонда чылын чурагайлыг рубльдиң шенелдезин эгелээр ужурлуг деп планнаан[6].

[7].

2021 чылдың июньда чурагайлыг рубльди шенээринге киржир 12 банкыны ЦБ тодараткан: Ак Барс Банк, Альфа-банк, БАНК ДОМ.РФ, Банк ВТБ, Газпромбанк, Тинькофф Банк, Промсвязьбанк, Росбанк, Сбербанк, СКБ-банк, Банк СОЮЗ, ТКБ банк[8]. 2022 чылдың январь 19-та шенелде эгелээн[9]. 2022 чылдың февраль 15-те Россияның Банкызы болгаш рыноктуң киржикчилери чурагайлыг рубль платформаны шенеп ажыглааш, хамаатылар аразында чурагайлыг рубльге баштайгы шилчилгелерни чедиишкинниг эрттиргеннер, ооң дузазы-биле бараан база услугалар төлевирин шенеп көөр деп планнап турарлар[10].

2022 чылдың апрель 21-де РФ-тиң ТБ-ниң баштыңы Эльвира Набиуллина  (орус) Күрүне Думазынга отчёт үезинде чурт иштинге-даа, делегей чергелиг-даа санаашкыннарга шенелде операцияларны 2023 чылдан эгелеп, кызыы хемчээлдиг чорудуп эгелээрин медеглээн: "келир чылын боттуг экономикага чурагайлыг рубль-биле шенелде санаашкыннарны чоорту чорудар бис. Чурагайлыг рубль санаашкыннарны чиигедир ужурлуг. Ону делегей чергелиг санаашкыннарга база ажыглаар деп бодап турар бис[11].

2023 чылдың март 16-да чурагайлыг рубль дугайында хоойлу төлевилели Күрүне Думазынга бирги номчулганы эрткен[12] 2023 чылдың июнь 20-де РФ-тиң Күрдумазы чурагайлыг валютаны керээниң, өнчүнүң болгаш салгап алырының объектизи деп санаан хоойлу төлевилелин деткээн[13], а июль 11-де ийиги болгаш үшкү номчулгаларда чурагайлыг рубльди киирер дугайында хоойлуну хүлээп алган[14].

2023 чылдың июль 24-те Россияның Президентизи Владимир Путин чурагайлыг рубльди киирер болгаш чогуур платформаны тургузар дугайында хоойлуга ат салган. Хоойлунуң кол чүүлдери 2023 чылдың август 1-де күш кирген[15]. Ол чүүл ТБ-ге чурагайлыг рубль-биле шенелде төлевилелди эгелээр арганы берген, аңаа 13 банкының кызыгаарлыг сааныг клиентилери киришкен[16]

2023 чылдың август 3-Те Россияның Банкызы чурагайлыг рубльдиң логотивин хүлээп алган[17] болгаш видео үндүрген[18].

2023 чылдың август 15-тен эгелеп, чурагайлыг рубльди боттуг операцияларга шенеп көрүп эгелээн[19].

2024 чылдың июль 17-де Владимир Путин чурагайлыг рубльди ажыглаарының шенелде төлевилелинге 11 хоорайлардан 12 банк, 600 хуу кижи, 22 садыг-сервис бүдүрүлгелери киришкенин дыңнаткан. 2024 чылдың июль айның медээлери-биле чурагайлыг рубльдиң дузазы-биле 27 муң ажыг шилчидилгени кылган, а ол ышкаш барааннарның болгаш услугаларның чеди муң ажыг төлевирин кылган. Ооң-биле холбаштыр Россияның президентизи чурагайлыг рубльди ажыглаарының адырларын калбартырын дааскан[20].

Россияның Банкызы Саң-хөө яамызы болгаш Казначейство-биле кады бюджет чорудуунуң иштинге чурагайлыг рубльдиң баштайгы тестилерин эрттиргени 2025 чылдың январь 28-те билдинген. Чурагайлыг рубльди калбаа-биле ажылдадыры 2025 чылдың июль 1-де планнаттынган. Россияның Банкызы бүгү системалыг ужур-дузалыг чээли организациялары ол хуусаага белен болур деп бүзүредип турар[21].

2025 чылдың февраль 4-те Россияның Банкызы чурагайлыг рубль дугайында мифтерни мессенджерлерге болгаш социал четкилерге нептереп тараанын демдеглээн. Чурагайлыг рубльче шилчиири албадалдыг болур деп мегелеп, дүвүрээзиннер тургузуп, акшаның чаа хевиринге бүзүрелди кошкадыры — ындыг рассылкаларның кол сорулгазы ол деп регулятор демдеглээн. Чурагайлыг рубльди туда болгаш туда эвес акша-хөреңгиге немей үндүрер а ону ажыглаар дугайында шиитпир хамаатыларга артар деп онзалап демдеглээш, ол дидир-дидирлерни төп буруу шапкан[22].

2025 чылдың февральда ТБ 2025 чылдың июль 1-ден эгелеп, планнаттынган чурагайлыг рубльди калбаа-биле нептередирин соңгаарладыр деп шиитпирлээн[23].

2025 чылдың апрель 11-де Төп Банк бузурукчу чоруктуң чаа хевириниң дугайында сагындырыгны кылган: бузурукчулар фейк интернет-сайтыларны тургускан болгаш болгаш чурагайлыг рубль программазынче инвестициялар деп хевир-биле хамаатылардан акшаны ушта тыртып турар[24].

2025 чылдың июнь 30-де ТБ 2023 чылдың август 15-те эгелээн чурагайлыг рубльдиң ажыглалының баштайгы түңнелдерин үндүрген. 2025 чылдың май төнчүзүнде оператору ТБ болуп турар чурагайлыг рубль платформазының киржикчилери, 63 муң ажыг шилчидиишкиннерни, барааннар болгаш услугалар дээш барык 13 муң төлевирни кылган, 17 муң ажыг смарт-керээлерни күүсеткен деп, регуляторнуң отчедунда айыткан. Платформада ниитизи-биле 2500 хире хуу болгаш юридиктиг албан черлериниң акша хавы ажыттынган — операциялар 150 ажыг чурттакчылыг черлерден 15 банкының клиентилеринге бар бооп турар[25].

2025 чылдың июль 15-те РФ-тиң Күрдумазы үшкү номчулгада чурагайлыг рубльди, а ол ышкаш барааннар болгаш услугалар төлээр универсалдыг QR-кодту чада аайы-биле саарылгаже киирер дугайында хоойлуну хүлээп алган. 2026 чылдың сентябрь 1-ден эгелеп, банкылар клиентилерге операциялар чорудар арганы бээр хүлээлгелиг. Орулгазы чылда 5 млн рубльден эвээш садыгжылар чурагай рублин хүлээп алыры албан эвес[26]. Чаа хоойлу ёзугаар 2026 чылдан эгелеп, чурагайлыг рубльди федералдыг бюджеттен кандыг-даа төлевирлерге ажыглап болур. Ол пенсияларга, пособиелерге, стипендияларга база бюджеттиг албан черлерниң шалыңнарынга хамааржыр.

Чурагайлыг рубльдиң логотиви

Чурагайлыг рубльдиң логотиви рубльдиң демдээнден болгаш ону хоолап каан долгандырыгдан тургустунган, чоостуң хевирин катаптаан болгаш РФ-тиң ТБ-ниң логотивин сагындырып турар бирги логотивин Россияның Банкызы 2023 чылдың август 3-те тускай видеога база сайтыга парлаан[18][27][28].

Чурагайлыг рубльдиң логотиви

Үнелели

Чурагайлыг рубльдиң кол үнелиг чүүлү дээрге, хоойлуга чөрүштүр акша-хөреңги саарылгазы-биле демиселди чиигедири деп эксперттер санап турар, чүге дээрге транзакциялар талазы-биле бүгү медээлер Россияның Банкызынга шыгжаттынар; оларны хайгаараары-биле банк шилчидилгелериниң звенозу болур банк бүрүзүнден моон соңгаар харылзашкан херээ чок[29].

РФ-тин саң-хөө яамызының баштыңы Антон Силуанов чурагайлыг рубльдиң келир үеде перспективазы улуг кылдыр көрүп турар. Ооң идегелдиин сайыт валютаның эмитентизи Төп Банк деп тайылбырлаан. Силуановтуң бодалы-биле алырга, бюджетке төлевилел бодунуң ажык-чарлыындан солун болурМинистр финансов России Силуанов назвал создание цифрового рубля перспективным (рус.). газета.ru (6 февральдың 2023). Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025. </ref>.

«Яков и Партнерлар» (эрги McKinsey) компаниязының эксперттериниң түңнел бижиктери-биле алырга, бизнес болгаш банкыларга чурагайлыг национал валютаны кииргениниң экономиктиг ниити салдары 328 млрд руб. чедир бооп болур. Чылдың-на бир дугаарында эквайринг операцияларынга камнаныышкынның күсели-биле[30].

Шүгүмчүлел

«Сбербанк» илеткелди шүгүмчүлеп, сан-чурагайлыг рубльче акша-хөреңгиниң шилчиирин 2-4 триллион рубль деп үнелээш, чээли ставкаларының өзеринге чедирип болур. Ол үеде банкыларның чартык кезии чурагайлыг рубльди тургузарын утка чок деп санаан[31]. Ол ышкаш Сбербанк валютаның чаа хевириниң киберкамгалалы куду болуп турары-биле холбашкан айыылдар дугайында сагындырган. Ону бедидери-биле, банкыныӊ баштаар чериниң оралакчы даргазы Станислав Кузнецовтуң көрүжү-биле, 20-25 млрд рубль өртектиг онзагай системаны тургузары эргежок чугула[32].

«Сколково-РЭШ» төвүнде чурагайлыг рубльди кииргени-биле харылзаалыг эки чүүлдерге чергелештир Төп Банкының саң-хөө рыногунче хаара туттунуп болурун айыткан. Ол чорук хамаарышпас эрге-байдалын чидиреринге болгаш башкарыкчы функцияга хамаарыштыр бүзүрелин чидиреринге чедирип болур[33].

Макроэкономиктиг анализ болгаш кыска хуусаалыг баш бурунгаар санаашкын төвүнүң эксперттери чурагайлыг рубль банкыларның ликвидтиин чидиреринге чедирип болур деп дүвүрелин илереткен. 2024 чылдың төнчүзүнде хуу кижилерниң болгаш юридиктиг албан черлериниң агар санындан 9 трлн рубль хире акша үне бээриниң айыылы бар[33].

Чурагайлыг рубльди шиңгээдириниң айыылы

ЦВЦБ-ни (CBDC) ажыглалга киирери — РФ-тиң саң-хөө системазын монополизастаары, хамаатыларга, организацияларга болгаш күрүне, муниципалдыг албан черлеринге акша-көпеек саарылгазының айтырыынга лимиттерни тургузарының оралдажыышкыны, а ол ышкаш оларның кол хүлээлгези — чыылда функциязын акша-көпеекти казыырының аргазы дээн ышкаш айыылдар-биле холбашкан. Чурагайлыг рубльди шиңгээдириниң бир айыылы артык контроль[34].

Демдеглелдер

  1. Цифровой рубль | Банк России. cbr.ru. Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025.
  2. Цифровой суверенитет. Зачем правительству понадобился крипторубль. Форбс.ру. Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025.
  3. Кисаров И. В. О переходе к цифровому рублю // Вестник Тверского государственного университета.Серия: Экономика и управление. — 2021. — № 1 (53). — С. 198—208.
  4. Доклад ЦБ РФ от 13 октября 2020. cbr.ru. Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025.
  5. Вершинина О. В., Лабушева Я. Г., Султаниев И. С. Анализ возможностей и рисков введения в обращение цифровых валют центральных банков на примере «цифрового рубля» // Вестник Российского нового университета. Серия: Человек и общество.. — 2021. — № 1. — С. 51—60.
  6. ЦБ наполнит кошельки цифровыми рублями (рус.). Коммерсантъ (8 апрельдиң 2021). Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025.
  7. Цифровой суверенитет. Зачем правительству понадобился крипторубль. Форбс.ру. Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025.
  8. ЦБ выбрал 12 банков для тестирования цифрового рубля (рус.). Forbes (29 июньнуң 2021). Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025.
  9. Некоторые российские банки уже тестируют платежи между физлицами с цифровым рублём (рус.). ТАСС (19 январьның 2022). Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025.
  10. Цифровой рубль: старт тестирования | Банк России. cbr.ru. Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025.
  11. С 2023 года в России планируют начать расчёты в цифровых рублях (рус.). ИА REGNUM. Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025.
  12. Госдума приняла в первом чтении законопроект о цифровом рубле (рус.). РБК. Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025.
  13. Анастасия Кузмичева. Госдума одобрила законопроект о наследовании цифрового рубля. РБК (21 июньнуң 2023). Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025.
  14. Госдума приняла закон о внедрении цифрового рубля. ТАСС (11 июльдуң 2023). Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025.
  15. Путин подписал закон о внедрении цифрового рубля. ТАСС (24 июльдуң 2023). Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025.
  16. ЦБ РФ начнет пилот с реальными цифровыми рублями после появления законодательной базы (рус.). Interfax. Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025.
  17. ЦБ утвердил логотип цифрового рубля. ТАСС (3 августуң 2023). Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025.
  18. 1 2 Банк России. У цифрового рубля появился логотип. rutube.ru (3 августуң 2023). Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025.
  19. ЦБ РФ: о появлении цифрового рубля не знают более 30% опрошенных россиян. Эксперт (журнал) (19 июньнуң 2024). Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025.
  20. Путин поручил перейти к широкому внедрению цифрового рубля. РИА "Новости" (17 июльдуң 2024). Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025.
  21. ЦБ и Минфин провели первые тесты цифрового рубля в бюджетном процессе. Хынаан 18 августуң 2025.
  22. ЦБ зафиксировал всплеск мифов о цифровом рубле в мессенджерах и соцсетях. Хынаан 18 августуң 2025.
  23. ЦБ отложил массовое внедрение цифрового рубля (2025-02-27). Хынаан 18 августуң 2025.
  24. ЦБ предупредил о схеме похищения денег через ложные инвестиции в цифровой рубль (2025-04-11). Хынаан 18 августуң 2025.
  25. Банк России подвел первые итоги пилотирования цифрового рубля. Хынаан 18 августуң 2025.
  26. Госдума утвердила внедрение цифрового рубля (2025-07-15). Хынаан 18 августуң 2025.
  27. Фирменный стиль | Банк России. www.cbr.ru. Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025.
  28. ЦБ утвердил логотип цифрового рубля (рус.). Ведомости (3 августуң 2023). Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025.
  29. Каменская К. В. К вопросу введения Цифрового рубля как инструмента противодействия экономическим и финансовым нарушениям // Инновации. Наука. Образование.. — 2021. — № 25. — С. 77—84.
  30. Инновационный кошелек. Эксперт (14 февральдың 2024). Хынаан ай-хүнү: 15 августуң 2025.
  31. Что не так с цифровым рублём: Сбер предупредил о рисках новой валюты (рус.). Вести.ру (15 декабрьның 2020). Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025.
  32. Сбербанк оценил, во сколько обойдётся устойчивость цифрового рубля (рус.). РБК (3 декабрьның 2020). Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025.
  33. 1 2 «Полный цикл операций». В России испытали цифровой рубль (рус.). газета.ru (15 февральдың 2022). Хынаан ай-хүнү: 18 августуң 2025.
  34. Максим Стулов. Четыре главные опасности цифрового рубля (2021-03-25).

Литература

  • Вершинина О. В., Лабушева Я. Г., Султаниев И. С. Анализ возможностей и рисков введения в обращение цифровых валют центральных банков на примере «цифрового рубля» // Вестник Российского нового университета. Серия: Человек и общество. № 1, 2021. С. 51—60.
  • Каменская К. В. К вопросу введения Цифрового рубля как инструмента противодействия экономическим и финансовым нарушениям // Инновации. Наука. Образование. № 25, 2021. С. 77—84.
  • Кисаров И. В. О переходе к цифровому рублю // Вестник Тверского государственного университета. Серия: Экономика и управление. № 1 (53), 2021. С. 198—208.

Ссылки