Балчат Түлүш Балчымаа оглу

Рувики деп сайттан
Балчат Түлүш Балчымаа оглу
тыв. Балчат Түлүш Балчыма оглу
Балчат Тулуш Балчымаа оглу.png
Төрүттүнгенде ады Түлүш Балчыма оглу Балчат
Төрүттүнген ай-хүнү 1922(1922)
Төрүттүнген чери Шаңчы, Улуг-Хем кожуун, ТАР
Мөчээн чери Аржаан, Бии-Хем, Тыва АССР

Балчат Түлүш Балчыма оглу (төрүттүнгенде ады — Түлүш Балчыма оглу Балчат, орус. Балчат Тюлюш Балчымаевич, Кусолик Бальджан Бальджанович, Кусолик Палджат Палджатович, 1922 чылчыл) — Ада-чурттуң Улуг дайынының, тыва эки турачы эскадроннуң 4-кү взводунуң гвардейжи анаа дайынчызы, Совет-япон дайынның киржикчизи, ССРЭ-ниң I-ги чаданың Ада-чурт дайынының ордениниң (1985), «Эрес-дидим чорук дээш» деп медальдың (1946) эдилекчизи[1].

Допчу намдары

Балчат Түлүш Балчымаа оглу 1922 чылда Тыва Арат Республиканың Улуг-Хем кожуунунуң (амгы Чаа-Хөл кожуун) Шаңчы суурга төрүттүнген.

Ада-чурттуң Улуг дайынынга киржилгези

Тыва Арат Революстуг Намның Төп комитединиң секретариадының 1943 чылдың август 25-тен шиитпири-биле 2-ги тыва эки турачы отрядтың 4-кү взводунуң анаа дайынчызы кылдыр томуйлаткан.

Тыва Арат Республикадан тыва эки турачылар отряды Барыын фронтунуң 6-гы аъттыг корпузунуң Морозов аттыг 8-ки гвардейжи аъттыг Ровно дивизиязының 31-ги гвардейжи аъттыг полкунуң составынче 4-кү эскадрон кылдыр кирген. Ооң составында 1000 километр орук чок черге 45 хонук дургузунда агаар-бойдус талазы-биле кончуг берге байдалдарда чоруп келген. Марш үезинде тывалар кижи-даа, аът-даа талазы-биле чидириг чок турган. Тыва чылгычылар походка шыдамык чоруун көргүскеннер.

1944 чылдың январьның 29-та 4-кү эскадроннуң тыва аъттыг шериглери Украин ССР-ниң Ровно облазының Деражно суур дээш тулчуушкуннарга баштай киришкен болгаш халдаашкынга төлептиг үлегер-чижекти көргүскен.

Лейтенант Моңгуш Доржунуң 4-кү взводунуң гвардейжи анаа дайынчызы турган. Украин ССР-ниң Ровно облазының Ровно хоорайы дээш тулчуушкуннарның бирээзинге балыгланган. Документилери шупту куруг хан апарганы-биле, ооң ат-сывы билдинмес апарган, эмнеп турган эмчизи аңаа Кусколик деп украин бодунуң фамилиязын берген. Шериг эмнелгезинден үнгеш, олчаан ол украин фамилиязы-биле Кызыл Шеригниң 8-ки гвардейжи дивизиязының 45-ки полугунуң база 203-кү полугунуң составынга дайылдажып чорааш, Украина, Польша база Венгрияны хостаар тулчуушкуннарга эрес-дидим киришкен.

Ада-чурттуң Улуг дайынының соонда улаштыр Совет-япон дайынга киржип чораан, аңаа Японияның Квантун шериинге удур Манчы Кыдатка дайылдажып чораан. Япон дайынының соонда ону топограф-дайынчыларже чоргузупкан. Олар совет-кыдат, кыдат-көрей кызыгаарга байзалар салып турганнар[2].

Дайын соонда

1946 чылда төрээн Тывазынга чанып келгеш, Тываның иштики херектер органнарынга үр чылдарда ажылдап чораан. Ооң соонда Бии-Хем кожууннуң Аржаан сумузунуң «Өөк» совхозка кадарчылап ажылдап чораан.

Шаңнал-макталдары


• ССРЭ-ниң I-ги чаданың Ада-чурт дайынының ордени (1985),
• «Эрес-дидим чорук дээш» деп медаль (1946).

Литература


• Намчылак, О.Украин фамилиялыг арат: [ооӊ дугайында] /О. Намчылак. ‒ Сөзүглел: дорт // Эки турачылар: сактыышкыннар, очерктер. – Кызыл, 1980. – Ар.117-136.
• Пивоваров, В.Балчат Тюлюш Балчымаевич: [о нём] / В. Пивоваров. ‒ Текст: непосредственный // Добровольцы: документальная повесть / В. Пивоваров. – Кызыл, 1990. – С. 169.
• Кара-оол, В. Х.Чаа-Хөлдуӊ фронтучулары / В.Х. Кара-оол. ‒ Сөзүглел: дорт // Эр адын бадыткаан: барымдаалыг очерктер, сактыышкыннар, тураскаадыглар / В. Х. Кара-оол. – Кызыл, 2015. – Ар.55-56.
• Сундуй, М. Тулуш Балчат: [ооң дугайында] / М. Сундуй. – Сөзүглел: дорт // Эки турачы аъттыг эскадрон. Эки турачының демдеглелдери / М. Сундуй. – Кызыл, 2005. – Ар.75-78.
• БАЛЧАТ Тюлюш Балчымаа оглу / Урянхайско-тувинская энциклопедия. II том (Л-Я). Под общей ред. Шойгу С.К., отв. ред. Бичелдей К.А. Кызыл: "Мир тувинцев", 2021. С. 141.

Демдеглелдер

Шөлүлгелер


Постановление Правительства Республики Тыва О списках участников Великой Отечественной войны 1941—1945 годов, призванных из Тувинской Народной Республики
Сундуй М. Б. Добровольный кавалерийский эскадрон
ДВЕ ВОЙНЫ БАЛЧАТА КУСОЛИКА