Дёмин Василий Фадеевич
| Василий Фадеевич Дёмин | |
|---|---|
| | |
| Төрүттүнген хүнү | 10 (23) январьның 1912 |
| Төрүттүнген чери | |
| Мөчээн хүнү | 1990 октябрьның 15 (78 лет) |
| Мөчээн чери | |
| Жанр | Натюрморт, портрет, пейзаж |
| Өөредилгези | Рязань хоорайның уран чүүл-педагогика техникуму, Москваның күрүнениң уран чүүл институду |
| Стиль | Соцреализм, реализм, импрессионизм |
| Хүндүлүг аттары | Тыва АССР-ниң литературазының болгаш уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы, Тыва АССР-ниң улустуң чурукчузу |
Василий Фадеевич Дёмин (10 (23) январьның 1912, Касимов району[d], Рязань округу[d] — 1990 октябрьның 15, Подольск[d], Москва облазы[d]) — Тывада чурулга уран чүүлүнүң үндезилекчилериниң бирээзи болгаш Тыва Арат Республикада чурукчулар эвилелиниң үндезилекчизи. Пейзажист, портрет чурукчузу, чурукчу, маркалар, ном чуруктары болгаш плакаттарның автору, ооң иштинде — дайын үезиниң плакаттары. Тыва АССР-ниң литературазының болгаш уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы. «Азияның төвү» обелискиниң автору.
Допчу намдары
Демин Василий Фадеевич 1912 чылдың январь 10-да Рязань облазының Касимовский районунуң Акишино суурга төрүттүнген. Рязаньның уран чүүл-педагогика техникумун, ооң соонда Москваның күрүнениң билиг бедидер уран чүүл институдун дооскан. Чурукчу В. Н. Бакшеевке база өоренип турган.
1941 чылдың чайынында ССРЭ-ниң Уран чүүл херектериниң талазы-биле комитеттиң угланыышкыны-биле чурулга уран чүүлүн сайзырадырынга болгаш салым-чаяанныг аныяктарны илередиринге дузалаар дээш Кызылга чедип келген[1]. Бир чыл эрткенде ТАР-ның Чазааның чанында чурулга уран чүүлүнүң килдис эргелекчизи албан-дужаалды алыр С. К. Ланзы-биле кады бот-тускайлаң чогаадыкчы организация-Тываның чурукчулар эвилелиниң үндезилекчизи (1965). Ооң ачызында дыка хөй байырлал хемчеглерин каастап ТАР-ның нам болгаш чазааның удуртукчуларының портреттерин национал театрның шиилеринге декорацияларны чураан. Ол чылдарда школага чурулга башкылап, өөредилге комбинадынга (амгы Кызылдың № 2 ортумак школазы) изостудия организастап, баштайгы уран чүүл делгелгелерин эрттирип, тыва өөредилге номнарын, номнарны чуруп, салым-чаяанныг чалыы чурукчуларны болгаш улустуң ус-шевер даш чонукчуларын илередип турган[2].
80 чылдарның ортан үезинде Василий Фадеевич төрээн Рязанщиназынче ээп келген. «Академическая дача» чогаадылга бажыңынга ажылдап турган. Хөй үени өг-бүлези-биле хоорайдан дашкаар бажыңга (Засечье суурга) эрттирген. Ийи дугаар төрээн чуртун сагынгаш, Тывага база катап келген. Бодунуң ынак ажылы-чурулга ажылын өлгүжеге чедир кылып келген.
1990 чылдың күзүн ону автомобиль ону үстүрген[3].
Уран чүүлү
Василий Дёмин Тыва Республикага чорааш, баштайгы хүннерден-не янзы-бүрү ландшафтыларның чаражын, бойдус чурумалының өң-чүзүнүнүң байлаан магадаан. Тываның үндезин чурттакчыларының онзагай хевирлерин сонуургаан. Кижи төрелгетенниң янзы-бүрү овур-хевирлерин дамчыдарынга нарын аян болгаш хайгааракчы психолог кылдыр көстүп кээр элээн каш чурулга чогаалдарын ол бижээн. Чогаалчы Степан Сарыг-оолдуң, чурукчу Всеволод Тас-оолдуң, арат Кара-Мөгениң, багульниктиг тыва кыстың, даш чонукчузу Монгуш Черзиниң болгаш өскелерниң-даа портредин кылган[2].
Василий Дёмин 1944 чылда Совет Эвилелиниң составынче республиканың киргениниң херечизи. Улуг Совет күрүнениң хамаатызы болгаш РСФСР-ниң Тыва автономнуг облазының чурттакчызы болгаш бо улуг болуушкуннуң ужур-дузазын медереп билбишаан, «„Улусчу Хурал“. ТАР-ның ССРЭ-ниң составынче киргениниң дугайында декларацияның сайгарылгазы» деп нарын хөй фигуралыг композицияны ол бир дугаар тургускан. Төгерик композицияда көксүмээр даглар фонунда өглер аразында ажык дээр адаанда араттарның чыындызын көргүскен. Чырык хүннээректиг хүн, өңгүр чараш өңнер, кызыл өңнерниң хөйү чурукка чоннуң байырлалының өөрүшкүлүг байдалын берип турар.
Василий Дёминниң чогаадыкчы ажылында Кызылдың хоорай тудуунуң аян-шинчизин немеп турар ооң монументалдыг ажылдары онзагай черни ээлеп турар. 1919 чылда Белоцар тулчуушкунунга амы-тынындан чарылган кызыл партизаннарга тураскаал кылдыр чепсектиг орус революсчуларның бөлүүн көргүскен скульптурлуг рельефти ол чазап, бетондан шуткуп кудар[2]. Василий Фадеевич 1964 чылда Совет Тываның 20 чылынга уткуштур туткан «Азия Төвү» обелиск төлевилелиниң автору. Ооң «Чодураа» натюрморту, «Шериг дүжүдүнүң хлевиниң бастырылгазы» деп бичежек этюд чуруу. «1945 чылдың Кызылда үер-чайык» деп шынныг чурумалы, «1941 чылда Кызыл» деп төөгүлүг улуг пөс болгаш оон-даа хөй өңгүр будуктар болгаш ооң байлак өң палитразының чиик дүрген дамдылары-биле долдунган онзагай[2]. Ооң 1941 чылдың бир этюдунда Кызылдың кыдыында аэродромнуң ногаан шөлүнде самолетту, өскезинде кызылдың төп кудумчузун тырттырып каан. Тус черниң онзагай чараш черлери ооң кичээнгейин хаара туткан. 1940 чылдарның эгезинде Тывага тургустунган баштайгы портреттер бойдустан дорт этюдтар болур. Оларның аразында — «Багульниктиг тыва кыс» (1942), хоюг сирень-ягаан чечектерниң аажок улуг боодалы-биле хүрең шырайлыг аныяк тыва херээжен кижини чураан[1].
Бодунуң өөреникчизи — аныяк тыва чурукчунуң овур-хевирин улуг психологтуг нарын, сагыш-сеткил аяны болгаш реалистиг шынныы-биле чурукчу В. Л. Тас-оолдуң (1943) портрединге ажыткан. Биче сеткилдиг тыва оол холунда палитралыг бийирлерлиг көк ажылчын тоннуг кылдыр чуруттунган. Ооң дурт-сынының чоргаар хөндүрлүрүн тура-соруктуг чыгдынганын арын-шырайында шыңгыызын тодазын болгаш бүзүрелдиин онзалап демдеглээн[4].
Василий Фадеевич тыва маркаларның үндүрүлгелеринге киржип чораан. Ол оларны кылыр специалист эвес турган, ынчангаш ажыл аңаа арай боорда бердинип турган. Ынчалза-даа ол салым-чаяанныг чурукчу болгаш салган сорулгазын ат-алдары-биле ажып эрткен. Олар ам улуг филателисчи үнелиг болгаш ол маркаларже бүгү делегейде «аңнап» турар[5]
Демин Василий Фадеевичиниң ажылдарының чамдыызы Тыва Республиканың национал музейинде. Оларның аайы-биле республиканың төөгүзүн 20 вектиң үжен чылдарының төнчүзүнден эгелеп шинчилеп болур.
Деминниң «Совет Тываның аныяк араттары» деп чуруу Улуг совет энциклопедияның Тыва Автономнуг Совет Социалистиг Республика дугайында кезээниң чуруктарында кирген болгаш открыткаларга парлаттынган. Чогаалдың боду Москвада Чөөн чүк чоннарының уран чүүлүнүң күрүне музейинде турар.
Шаңналдары болгаш хүндүлүг аттары
- Тыва АССР-ниң улустуң чурукчузу (1962)[6]
- Тыва АССР-ниң литературазының болгаш уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы (1963).
Кол делгелгелери
Василиий Дёмин — улуг регионалдыг, бүгү-российжи болгаш бүгү-эвилел делгелгелериниң 1941 чылдан киржикчизи. Красноярскиниң чурукчулары-биле кады ол Тываның дыка хөй кожууннарын кезип кайгамчык болгаш дошкун-арыг чараш бойдус чурумал жанрының элээн каш улуг чогаалдарын тургускан.
- Уран чүүл делгелгези «Совет чепсектиг күштерниң 30 чылы. 1918—1948», Москва, 1948.
- 9-ку крайның В. И. Суриковтуң төрүттүнгенинден 100 чыл оюнга тураскааткан уран чүүл делгелгези. Красноярск, 1948.
- 10-гу крайның уран чүүл делгелгези, Красноярск, 1949—1950.
- Бүгү-советчи уран чүүл делгелгези, Москва, 1950.
- Тус черниң чурукчуларының делгелгези — «Тувинская правда», Кызыл. 1954.
- 12-ги крайның уран чүүл делгелгези, Красноярск, 1955.
- Сибирьниң болгаш Ыраккы Чөөн чүктүң чурукчуларының чогаалдарының делгелгези, Иркутск, 1956—1957.
- 13-кү крайның уран чүүл делгелгези, Красноярск, 1957.
- Областьтың чурукчулар делгелгези — «Тувинская правда», Кызыл, 1957.
- Тыва Республикада Октябрьның 50 чылынга тураскааткан чурукчуларның болгаш ус-шеверлерниң ажылдарының делгелгези, Кызыл, 1967.
- Республиканың чурукчулар болгаш эт-херексел кылыр уран чүүл мастерлериниң Ажылдарының делгелгези, Ленин комсомолунуң 50 чыл оюнга тураскааткан, Кызыл, 1968.
- Тыва АССР-ниң чурукчуларының чогаалдарының делгелгези, Кызыл, 1969.
- РСФСР-ниң автономнуг республикаларының чурукчуларының чогаалдарының делгелгези, Москва, 1971.
- Уралдың, Сибирьниң, Ыраккы Чөөн Чүктүң чурукчулары, Москва, 1971.
Основные произведения
Чурумалдыг ажылдары
- Дом ОК ВВП(б). 1941 ч. Х., м. 74х145.
- Федя Туренко. 1941 ч. Х., м. 20х15.
- Отделочная мастерская Кызыла. 1941 ч. Х., м. 45х50.
- Прибытие в ТНР тов. Бадаева. 1941 ч. Х., м. 60х80.
- Тувинка с багульником. 1942 ч. Х., м. 69х82.
- Аратка в национальном костюме. 1942 ч. К., м. 77х55.
- Молотьба хлеба военного урожая 1942 ч. Х., м. 60х80.
- Портрет С. К. Тока. 1942 ч. Х., м. 80х92.
- Скотовод орденоносец Аван-оол. 1942 ч. Х., м.
- Скотовод орденоносец Ынаажик. 1942 ч. Х., м. 32х45.
- Лыжи фронту. 1942 ч. К., м. 70х40.
- Портрет орденоносца Котовщикова из совхоза «Красный партизан». 1942 ч. Х., м. 45х50.
- Лётчик орденоносец ТНР товарищ Хунан-оол. 1942 ч. Х., м. 70х94.
- Арат Кара-Муге. 1943 ч. Х., м. 52х45.
- Голова старого арата. 1943 ч. Х., м. 49х60.
- Лама. 1943 ч. К., м. 70х78.
- Тувинские дети. 1943 ч. Х., м. 54х70.
- Лесозавод. 1943 ч. Х., м. 170х340.
- Портрет аратки. 1943 ч. К., м. 55х77.
- Портрет художника Тас-оола. 1943 ч. Х., м. 69х89.
- В саду. 1943 ч. Х., м. 32х56.
- Скот на пастбище. 1943 ч. К., м. 70х104.
- Черёмуха. 1944 ч. Х., м. 70х90.
- Портрет фронтовика — добровольца Лама Тюлюш Шомбуловича. 1944 ч. К., м. 51х68.
- Портрет учителя Кунууна Н. Л. 1944 ч. К., м. 38х46.
- Портрет писателя С. Сарыг-оола. 1944 ч. Х., м. 90х80.
- Портрет фронтовика — добровольца Ховалыг Бичен Терек-ооловны. 1944 ч. К., м. 42х44.
- На колхозных полях Тувы. 1944 ч. Х., м. 138х200.
- Наводнение в Кызыле. 1945 ч. К., м. 21х55.
- Наводнение. 1945 ч. К., м. 21х76.
- Ранняя весна. 1945 ч. Х., м. 14х35.
- Ледоход на Енисее. 1945 ч. К., м. 24х34.
- Протока в Кызыле. 1945 ч. К., м. 32х39.
- Наводнение. 1945 ч. К., м. 22х83.
- Портрет молодого арата. 1945 ч. Х., м. 45х52.
- Портрет Луки Никитовича Шумова. 1945 ч. К., м. 30х40.
- Портрет С. К. Кочетова. 1946 ч. К., м. 50х70.
- Токующий глухарь. 1946 ч. Х., м.
- Озеро в горах. 1947 ч. Х., м. 38х55.
- На колхозных полях Тувы. 1948 ч. Х., м. 124х192.
- Народный хурал. Обсуждение Декларации о добровольном вхождении ТНР в состав СССР. 1948 ч. Х., м. 197х112.
- Старый Кызыл. 1948 ч. Х., м. 50х70.
- Портрет Героя Социалистического Труда Парынмаа. 1950 ч. Х., м. 90х108.
- Портрет Героя Социалистического Труда Суровцева Н. М. 1950 ч. Х., м. 90х108.
- Портрет Героя Социалистического Труда Иванова С. Г. 1950 ч. Х., м. 90х108.
- Портрет Героя Социалистического Труда Зайцева. 1950 ч. Х., м. 90х108.
- Цветы. 1950 ч. Х., м. 79х88.
- Портрет Героя Социалистического Труда Ковалева. 1950 ч. Х., м. 80х110.
- Портрет арата в национальном костюме. 1954 ч. Х., м. 70х82.
- Осенний букет. 1954 ч. Х., м. 73х80.
- Высокогорье в Саянах. 1954 ч. Х., м. 70х198.
- У слияния Енисея. Осень. 1954 ч. Х., м. 140х50.
- Тоджа в прошлом и настоящем. Панно. 1954 ч. Х., м. 300х400.
- Голова старого арата. 1955 ч. Х., м. 49х60.
- Пейзаж в саду. 1955 ч. Х., м. 22х39.
- Заседание Президиума Верховного Совета СССР в связи с вхождением Тувы в состав Советского Союза. 1956 ч. Х., м. 150х235.
- Строительство паротурбинной электростанции. 1957 ч. Х., м. 85х194.
- Дорога в Саянах. 1957 ч. Х., м. 70х140.
- Высокогорье. Хребет Таскыл. 1958 ч. Х., м. 70х160.
- Осень. Лесостепь. 1958 ч. Х., м. 80х150.
- Зелёные восходы. 1958 ч. Х., м. 70х116.
- Первые всходы на полях колхоза «Свобода труда». 1959 ч. Х., м. 180х90.
- Портрет художника Д. И. Каратанова. 1960 ч. Х., м. 100х80.
- Цветы Ушбельдыра. 1960 ч. Х., м. 90х100.
- Ранняя весна. 1961 ч. Х., м. 15х37.
- Кызыл строится. 1961 ч. Х., м. 180х150.
- Строительство комбината «Тувакобальт». 1963 ч. Х., м. 100х239.
- Портрет Оюна Курседи . 1963 ч. Х., м. 95х77.
- Весна в Саянах. 1964 ч. Х., м. 64х133.
- Натюрморт с овощами. 1967 ч. Х., м. 70х95.
- Портрет генерала Шпагина. 1967 ч. К., м. 50х60.
- Портрет Танова Седип-оола — первого полномочного представителя ТНР, почётного гражданина г. Кызыл . 1967 ч. Х., м. 93х120.
- Стройка в горах. 1968 ч. Х., м. 83х148.
- Черёмуха. 1969 ч. Х., м. 85х100.
- Зелёные всходы. 1971 ч. Х., м. 75х120.
- Зимний этюд. 1980 ч. К., м. 40х60.
- Весенний этюд. 1980 ч. К., м. 40х50.
- Золотая осень. Этюд. 1980 ч. К., м. 35х30.
- Река Проня. 1981 ч. К., м. 20х30.
- Дом в Засечье. 1981 ч. К., м. 35х50.
- Дары Нечерноземья. 1982 ч. Х., м. 130х200.
- В мире безмолвия. 1982 ч. К., м. 30х40.
- Осень на реке Проня. 1982 г. К., м. 25х30.
- Деревня Засечье. 1982 ч. К., м. 25х35.
- В мастерской художника. Натюрморт. 1982 ч. Х., м. 120х200.
- Осень на рязанской земле. 1982 ч. К., м. 15х35.
- Весенние всходы. Х., м. 70х100.
- Весна (этюд). Х., м. 60х80.
- Генерал-майор авиации Шпагин В. Ф. К., м. 50х40.
- Кызыл. Х., м. 82х69.
- На просторах Хемчика. Х., м. 90х120.
- Обсуждение декларации. Х., м. 200х150.
- Портрет А. Шумова (сын). Х., м. 45х70.
Графиказы
- Араты и аратки, колхозники и колхозници, трудящиеся единоличники! Полностью выполним план развития животноводства 1942 года!. 1942 ч. Плакат. 97х69.
- Портрет Сенденма из Улуг-Хема . 1942 ч. Б., кар. 18х17.
- Портрет Листковой Анны Агаповны. 1942 ч. Б., кар. 33х25.
- Председатель сельского Совета тов. Зубов Е. Г. 1942 ч. Б., кар. 33х34.
- Портрет орденоносца Безрученко Анны Николаевны. 1942 ч. Б., кар. 33х25.
- Портрет Потылициной Анны Георгиевны — фрезеровщикаы ремзавода. 1944 ч. Б., кар. 35х28.
- Портрет Надежды (Севил) Матвеевны Даваа. 1944 ч. Б., кар. 41х30.
- Портрет Черкашиной Нисы Андрияновны — масленщика лесозавода. 1944 ч. Б., кар. 34х28.
- Портрет Сластеновой Матрены Матвеевны — электросварщика рамзавода. 1944 ч. Б., кар. 36х29.
- Портрет Мальцевой Антонины Дмитриевны — гостипография. 1944 ч. Б., кар. 35х28.
- Портрет Торлук — токарь. 1944 ч. Б., кар. 35х28.
- Портрет Корневой Аксиньи Осиповны — маляра лесозавода. 1944 ч. Б., кар. 35х29.
- Портрет Пупышевой Елены Васильевны из гостипографии — маляра лесозавода. 1944 ч. Б., кар. 35х28.
- Портрет Степановой Лидии Владимировны — бригадира-станочника лесозавода. 1944 ч. Б., кар. 35х28.
- Портрет Кыргыс Сана из гостипографии — маляра лесозавода. 1944 ч. Б., кар. 35х28.
- Портрет Барановой Клавдии Ивановны — работницы пошивочного комбината. 1944 ч. Б., кар. 35х28.
- Портрет Хады — работницы пошивочного комбината. 1944 ч. Б., кар. 35х28.
- Портрет Подставневой Елизаветы Павловны — медика ремзавода за сборкой радиатора к трактору. 1944 ч. Б., кар. 35х28.
- Портрет Трухановой ВАсилисы Афанасьевны — литейщицы ремзавода . 1944 ч. Б., кар. 35х28.
- Портрет Коваленко Ксении Васильевны — медика ремзавода. 1944 ч. Б., кар. 35х29.
- Портрет делегатки первого совещания передовиков животноводства Чананай из Улуг-Хема. 1944 ч. Б., кар. 30х26.
- Портрет Патрушевой Александры Харитоновой — маляра лесозавода. 1944 ч. Б., кар. 35х28.
- Портрет Завьяловой Аси — машиниста лесозавода. 1944 ч. Б., кар. 35х28.
- Портрет Пора — столяра лесозавода. 1944 ч. Б., кар. 35х28.
- Портрет Алексеенко Агафьи Ефремовны. 1945 ч. Б., кар. 33х25.
- Плакаты Отечественной войны 1941-45 гг. (На русском и тувинском языках).
- Охотники ТНР. 1967 ч. Б., гуашь. 70х50.
- Все для фронта — Все для Победы. Б., линограв. 70х40.
- Все — в ряды добровольцев. Б., линограв. 80х60.
- Дадим для Красной Армии 10.000 пар лыж! Б., линограв. 80х60.
- Навеки вместе. Б., линограв. 70х50.
- Пошлем 3-й эшелон подарков для героической Красной Армии в честь 25-й годовщины Великой Октябрьской Социалистической революции. Б., линограв. 60х40.
- Рыбаки. Б., линограв. 70х80.
- Трудящихся ТНР! Организованной подпиской на 2-й госзаем укрепим тыл героической Красной Армии! Б., линограв. 50х70.
- Чем ты помог фронту? Б., линограв. 80х60.
- Техниктиг чагларны чыырын калбартыылыныр!. Плакат 60х45[7][8].
Сактыышкын
Василий Дёминниң ады-биле Кызыл хоорайда бир кудумчуну адаан (51°41′23″ с. ш. 94°25′06″ в. д.HGЯO).
Демдеглелдер
- ↑ 1 2 Червонная С. М. Тыва Республиканың чурукчулары = Художники Республики Тува. — СПб.: «Художники России», 1995.
- ↑ 1 2 3 4 Демин Василий Фадеевич, автор обелиска "Центр Азии" (12 январьның 2007). Хынаан ай-хүнү: 13 ноябрьның 2025.
- ↑ 100 лет со дня рождения автора обелиска "Центр Азии" (12 январьның 2012). Хынаан ай-хүнү: 13 ноябрьның 2025.
- ↑ Червонная, С. М. Тыва Республиканың чурукчулары = Художники Республики Тува. — СПб.: «Художники России», 1995.
- ↑ Марки Тувинской Народной Республики (25 апрельдиң 2024). Хынаан ай-хүнү: 13 ноябрьның 2025.
- ↑ ЦА № 2 (2011) Василий Дёмин: народный художник с колючим характером (рус.) (21 январьның 2011). Хынаан ай-хүнү: 14 ноябрьның 2025.
- ↑ Н. С. Тимашевич. Дёмин, В. Ф. Охотники ТНР : [список произведений] / Василий Дёмин // Выставка произведений художников автономных республик РСФСР : каталог. — М.: Сов. художник, 1971.
- ↑ Т. Каркавина. Василий Фадеевич Дёмин каталог. — Кызыл: Типография Госкомиздата Тувинской АССР.
- Январьның 23 төрүттүнгеннер
- 1912 чылда төрүттүнгеннер
- Октябрьның 15 мөчээннер
- 1990 чылда мөчээннер
- Алфавиттээн кижилер
- Алфавиттээн чурукчулар
- Тываның культуразының ажылдакчылары
- Тыва АССР-ниң алдарлыг чурукчулары
- ССРЭ-ниң чурукчулары
- Рязаньның Вагнер Г.К. аттыг уран чүүл училищезиниң доозукчулары
- Суриков аттыг МГХИ-ниң доозукчулары
- Рязань хоорайның чурукчулар эвилелиниң кежигүннери