Кичээл

Рувики деп сайттан
Кичээл
Москвада школа (2023 чыл)
Москвада школа (2023 чыл)
Ажыглаар адыры Өөредилге
Тывылган ай-хүнү XVII чүс чыл
Понятиениң автору Ян Амос Коменский

Кичээл — башкы кижиниң доктааткан үе дургузунда өөредилге-билиишкин ажыл-чорудулгазын удуртуп-башкарар школага өөредилгени организастаарының хевири. Бо хевирге кичээлдерни хөй кезиинде өөредилге албан черлеринге (школаларга, лицейлерге, гимназияларга, колледжтерге) эрттирер[1].

Терминниң төөгүзү

1374 чылда эге школаның ректору Джон Сил Цволле деп хоорайжыгашка соонда барып «класс-урок системазы» деп адаттынып эгелээн чүүлдерге үндезилээш, уруглар өөредилгезин организастаан. Ол өөреникчилерни класстарга чарарын, дараазында классче шилчидериниң чаңгыс аай чурумун киирген. Ол төрээн дылынга өөредилгени организастаан, ол XIV чүс чылда чаа чүүл болган, ынчан өөредилгени латин дылга чорудуп турган.

1537—1582 чылдарда немец-француз Страсбургка протестант гимназияның ректору Иоганнес Штурм ол системаны сайзыраткан. 1567—1581 чылдарда гимназияны академия кылдыр эде тургускан. Аңаа 600 хире гимназист өөренип турган. Штурм класстарны өөредилге чылдарының аайы-биле чарган (баштай 7 чыл, оон өөредилге хуусаазын 8 чедир улгаттырган). Бир эвес класска хөй өөреникчилер турган болза, класс улуг өөреникчиге баштаткан 10 кижиден тургустунган немелде бөлүктерге үлеттинер (ол дээрге XVIII вектиң төнчүзүнде — XIX вектиң эгезинде тыптып келген Белл—Ланкастер системазының үлегери турган). Штурм өөредилге эртемнерин аңгылаан — бир кичээлге бир эртем өөренирин киирген. Ол чаңгыс аай өөредилге планын бир дугаар бирден бирээ чокка ажылдап кылгаш ажыглаан[2].

XVII векте Ян Амос Коменский  (орус) (тыв. — чех педагог-гуманист, амгы үениң класс-урока өөредилгезиниң тургузукчузу. Коменское мурнунда уруглар улуг кижилер-биле кады өөренип турган өөредилге чорудуу кайы хамаанчок турган. Коменский чурумну болгаш системаны киирген, кичээлдер расписание ёзугаар эртип эгелээн, башкылар тускай белеткелди алган[3]. Кол принциптери:

  • Класста чаңгыс назылыг уруглар өөредилгези. Ол башкыларга өөредилге чорудуун тургузар уругларның сайзыралының онзагайын өөренип көөр арганы бээр.
  • Өөредилге чорудулгазы чурумчуткан. Кичээлдерни расписание ёзугаар эрттирер, ол үени үре-түңнелдиг ажыглаар арганы бээр болгаш өөреникчилерге дең арганы бээр.
  • Башкыларга тускай белеткел. Олар өөредилгени эртип дипломну алырлар ол оларга шынарлыг башкылап болур.

Сөөлүнде Россияның школазы немец өөредилге чаңчылдарының салдары-биле тургустунган. Школаларда «кичээл» орнунга даштыкы «экзерсис» (мергежилге) деп сөс ажыглаттынып турган, «кичээл» деп башкы термин орус дылче XIX векте келген[4].

Кичээлдиң структуразы

Кичээл бүрүзү тодаргай кезектерден тургустунган. Олар янзы-бүрү каттыжыышкыннарга киржип болур, элементилерниң тургузуун, оларның ылаптыг дес-дараалашкаан болгаш аразында харылзааларын тодарадыр. Структура бөдүүн болгаш нарын бооп болур кичээлдиң өөредилге материалының утка-шынарындан өөреникчилерниң назы-хар аайы-биле онзагайындан хамааржыр.

Чаа теманы тайылбырлаарының чижээнге кичээлди планнаары — дөрт булуңнуг параллелепипедтиң объёму:

Кичээлдиң планы
Кичээлдиң кезээ Үези Сорулгазы Башкының ажылы Өөреникчилерниң ажыл чорудулгазы
Oргмомент 3 мин Сураары, киирилде кезээ Башкы, азы класс башкызы бар-чок өөреникчилерни сураар Өөреникчилер харыылаар, келбээн өөреникчилер дугайында медээлер журналче киир бижиттинер
Онаалга хыналдазы 2 мин Кыдырааштарда онаалганы (цилиндр кырының шөлүн) хынаары Башкы онаалгазын айтырып демдектерни салыр Өөреникчилер аңаа боттарының ажыл-чорудулгазының түңнелдерин көргүзер
Билиглерни катаптаары[5] 5 мин Өөреникчилерниң чаа билиглерни шиңгээдип алырынга эргежок чугула арга-дуржулганы болгаш арга-мергежилдерни катаптаар кичээл чадазы Башкы билиишкиннер дугайында айтырыглар салыр Өөреникчилер айтырыгларга харыылаар
Кичээлдиң темазын болгаш сорулгазын тодарадыры 10 мин Параллелипипедтиң хемчээлин канчаар санап тыварыл Башкы объём деп билиишкинни киирер, объёмнуг кандыг геометриялыг объектилер барын айтырар Многранниктер, долганыр чамдык телолар (цилиндр, конус, шар) объемнуг бооп болур деп айтырыгларга өөреникчилер харыылаар
Өөреникчиниң чаа материалды шиңгээдип билири болгаш угаап бодаары 10 мин Өөредилге номун конспектилээри Башкы чамдык билдинмес билиишкиннерни тайылбырлавышаан, объем дугайында чугаалаар Өөреникчилер сөзүглелди конспектилээш, башкыны дыңнаар, ол ышкаш объемнуг кол шынарларын кыдыраажынга бижиир
Баштайгы быжыглаашкын[6] 5 мин Эң бөдүүн бодалгаларны бодаары (үш хемчээлиниң көвүдээшкини) 3, 4, 5 хемчээлдерлиг дорт булуңнуг параллелипипедтиң объёмун тыварын башкы саналдап турар. Кандыг-даа өөреникчини харыылаар кылдыр шилип ап болур Өөреникчилер дорт булуңнуг параллелипипедтиң объёмун тып алыр. V=abc=3*4*5. Бир эвес олар бодалганы шиитпирлеп алган болза, холун көдүрүп болур
Бодалгалар бодаары 5 мин Самбырада бодалгаларны шиитпирлээри (чижээ, параллелипипедтиң хемчээлин диагональдар таварыштыр тывары) Башкы уругларга өөредилге номундан бодалганы саналдаар, бодалганың деңнели ортумак деңнелден бедик Өөреникчилер (азы өөреникчи) самбырада бодалганы шиитпирлээр. Ооң-биле чергелештир өөреникчилер бодалганы кыдырааштарга бодаар
Кичээлдиң түңнелдери 2 мин Демдектер салыры Башкы кыдыраашка (ажылы дээш азы конспект дээш) азы класс сеткүүлүнге демдектер салыр Өөреникчилер кыдырааштарын хынаар кылдыр дамчыдар
Онаалга 2 мин Өөредилге номундан элээн каш бодалгалар салдынар (колдуунда ортумак деңнелдиң)
Түңнеп чугаалажыры[7] 1 мин Өөреникчилерниң кичээл сайгарылгазы Башкы кичээл дугайында айтырар Өөреникчилер кичээлге таарзынганын, бодалгалар чиик азы аар болган бе, материал билдингир бе азы чок бе деп үнелээр

Кичээлдиң типологиязы

1. Кичээлдерни дидактиктиг сорулгалар аайы-биле бөлүктээри:

  • холушкак кичээл;
  • чаа материалды таныштырар кичээл;
  • өөренип турар материалды быжыглаарының болгаш практиктиг билиишкиннерни болгаш мергежилдерни сайзырадырының кичээли;
  • бот-тускайлаң ажыл кичээли;
  • кичээл-конференция болгаш кичээл-семинар-кичээлдер хевирлери эвес, а хевирлер болур. Семинарны быжыглаашкын кичээлинге-даа, хыналда-кичээлге-даа, конференцияга-даа эрттирип болур.;
  • өөренип турар материалды катаптаарының, түңнээриниң болгаш системажыдарының кичээли;
  • билиглерни, мергежилдерни хынаары болгаш үнелээри; хыналда болгаш бот-тускайлаң ажылды чорудары;
  • каттышкан кичээл;
  • интерактивтиг кичээл. Үш кезекти өөреникчиниң электроннуг өөредилге номун  (орус) (тыв., башкының электроннуг өөредилге номун база интерактивтиг самбыраны ажыглаары көрдүнген. Удур-дедир харылзаа принциви электроннуг өөредилге номун өөреникчиниң планшединде тургускан. Өөреникчи бүрүзүнүң планшеди, башкы кижиниң интерактивтиг самбыразы болгаш планшеди-биле чаңгыс аай четкиге коштунган болур ужурлуг. Электроннуг өөредилге номнарында киир бижиттинген энциклопедияларже гиперссылкалар, ону чылдрар аргалыг делгереңгей чуруктар, өөредилге номунуң аңгы-аңгы кезектериниң аразында кросс-айтылгалар бар. Өөреникчилерге эрткен материалды эки шиңгээдип алыр арганы берип турар аудио болгаш видеоматериалдарны графиктерни ындыг өөредилге номунда ажыглап болур[8].

2. Мергежилди хевирлээриниң чадалары-биле кичээлдерни бөлүктээри:

  • киирилде кичээл
  • белеткел кичээл
  • түңнел кичээл

3. Өөредиглиг сонуургалды болгаш билиишкинниг ажыл-чорудулганы идепкейжидериниң ажыглап турар аргаларының аайы-биле кичээлдерни бөлүктээри:

  • кичээл-практикум
  • кичээл-семинар
  • кичээл-лекция
  • кичээл-зачёт
  • кичээл-оюн
  • кичээл-конференция
  • кичээл-экскурсия

4. Өөредилге-кижизидилге чорудулгазының киржикчилериниң харылзаазын организастаар арга-биле кичээлдерни бөлүктээри:

  • ажылчын ажылды динамиктиг эжеш азы солчур составтыг эжеш-биле организастаарының кичээли;
  • статистиктиг парларга азы доктаамал составтыг парларга ажылды организастаарының кичээли;
  • бичии бөлүктерге ажыл кичээли;
  • өөредилгениң коллективтиг аргазының кичээли;
  • онлайн-дистанциялыг өөредилге кичээли. Россияга дистанциялыг өөредилгени албан ёзузу-биле сайзыраан хүн 1997 чылдың май 30 деп санап болур. Ынчан өөредилге адырынга ырактан өөредилгениң шенелдезин чорудар арганы берген Россияның өөредилге яамызының 1050 дугаарлыг дужаалы үнген. 2020 чылда COVID-19 пандемиязы бүгү делегейде хөй санныг школаларны түр када хаап каапкан. Ол үеде дыка хөй школалар Zoom, Cisco Webex, Google Classroom, Microsoft Teams, D2L база Edgenuity, Skype платформаларының дузазы-биле онлайн-дистанциялыг өөредилгеже шилчий бергеннер[9][10].

5. Өөредилгениң мурнады ажыглаар аргазының талазы-биле кичээлдерни бөлүктээри:

  • медээ-биле таныштырар кичээл;
  • проблемалыг кичээл;
  • шинчилелдиг кичээл;
  • эвристиктиг кичээл.

6. Кичээлдерни эртемнер аразының харылзааларының хевириниң аайы-биле бөлүктээри:

  • каттышкан кичээл;
  • библиотека кичээли;
  • клуб кичээли;
  • медиакичээл[11].

7. Ол ышкаш ажык кичээлдер база класстан дашкаар кичээлдер бар болур. Чижээ, 2022 чылдан эгелеп, Россияга понедельник санында-ла Россияда шупту школаларга «Чугула чүүлдер дугайында чугааны» чорудуп турар. Кол темалар амгы Россияда кижиниң амыдыралының өзек талалары-биле холбашкан.

Владимир Путин Ада-чурттуң Маадырлары аттыг 20 дугаар школага «Чугула чүүл дугайында чугаа» деп ажык кичээл үезинде (Тыва Республика, Кызыл, 2024 чыл)

Кичээлдиң үргүлчүлээшкини

Ян Амос Коменскийниң системазы-биле класс-биле каш шак дургузунда (колдуунда 4 шак чедир) бир башкы ажылдаар турган, ол тодаргай сорулгалар-биле ажылдың үргүлчүлээшкинин тодарадып турган. Ооң соонда, улуг өөреникчилерниң хайгааралы-биле, школачылар 4 шакка чедир бот-тускайлаң ажылдаар ужурлуг турган.

Академиктиг болгаш Москваның университет гимназиязының регламентизи-биле кичээлдерниң узуну 2 шак турган, чылдың расписаниезин ажыглаан. Кичээлдерни бажың болгаш школа кичээлдеринге бөлүктээр, а оон аңгыда хуу (башкы-биле) болгаш ниити (янзы-бүрү назы-харның ажы-төлүнүң киржилгези-биле, башкылар болгаш администрация-биле) аңгылаар. Ол ышкаш эртежик (белеткел кичээлдери) турган, аңаа өске класстың эң улуг назылыг өөреникчизи (аудитор) белеткелин хынап база түңнелдерин демдеглеп турган. 1828 чылда гимназия кичээли 90 минут үргүлчүлээр турган[12], 1865 чылда — 60 минут[13].

Катя Лычёва кичээл үезинде

XX вектиң ортаа үезинде «кичээл» деп термин өөредилге кичээлдериниң үезинге тарай берген болгаш оларның үргүлчүлелдиин көргүзүп эгелээн. XXI чүс чылда чурттарда кичээлдерниң аңгы-аңгы үргүлчүлээшкини бар:

  • АКШ — 45-тен 90 минут чедир (школа бүрүзү кичээл үргүлчүлээшкинин боду салыр).
  • Франция — от 55 минут до 2-х часов (длительность зависит от предмета).
  • Канада — 75 минут.
  • Израиль — 90 минут (2×45).
  • Индия — 35 минут.
  • Кыдат — 40 минут.
  • Германия — 90 минут (башкы кичээлди 45 мин болгаш доозуп болур).
  • Япония — 45—50 минут.
  • Финляндия — кичээлдиң узуну башкының күзели-биле тодараттынар.
  • Россия — 40—45 минут, эге школада 30—35 минут[4]. Байырлал мурнунда хүннерде өөредилге чериниң чагыргазының шиитпири-биле кичээлдиң үезин кызырып болур. Черле ынчаш неделя дургузунда кичээлдер тодаргай үеде эгелээр[3].

Галерея

  • Чурулга кичээли

    Чурулга кичээли

  • Англи дыл кичээли

    Англи дыл кичээли

  • Биология кичээли

    Биология кичээли

  • География кичээли

    География кичээли

  • Астрономия кичээли

    Астрономия кичээли

  • Математика кичээли

    Математика кичээли

  • Химия кичээли

    Химия кичээли

  • Эге школаның 1 клазынга кичээл, Саратов, 1955-1956 өөредилге чылы

    Эге школаның 1 клазынга кичээл, Саратов, 1955-1956 өөредилге чылы

  • Бүзээлеттирген Ленинградта ортумак школаның 7 клазынга кичээл, 1942 чыл

    Бүзээлеттирген Ленинградта ортумак школаның 7 клазынга кичээл, 1942 чыл

Демдеглелдер

  1. ↑ Сластенин В.А. Педагогика: Учеб. пособие для студ. высш. пед. учеб. заведений / В. А. Сластенин, И. Ф. Исаев, Е. Н. Шиянов; Под ред. В.А. Сластенина. — Издательский центр «Академия», 2000.
  2. ↑ Классно-урочное обучение: предшественники Я.А. Коменского - История педагогики и образования - Сидоров С.В. Сайт педагога-исследователя. si-sv.com. Хынаан ай-хүнү: 15 сентябрьның 2025.
  3. ↑ 1 2 Кто придумал учить уроки. Ян Амос Коменский: Человек, который подарил нам уроки 📚 (2024-08-22). Хынаан 15 сентябрьның 2025.
  4. ↑ 1 2 Владимирович, Могилев Александр. Очевидное-невероятное: что такое школьный урок (2017-10-20). Хынаан 15 сентябрьның 2025.
  5. ↑ Актуализация знаний, как этап современного урока. Хынаан ай-хүнү: 15 сентябрьның 2025. Архивтээн 21 январьның 2022 года.
  6. ↑ Этап - первичное закрепление. Хынаан ай-хүнү: 15 сентябрьның 2025. Архивтээн 28 ноябрьның 2020 года.
  7. ↑ Рефлексия как этап урока: виды, приемы, примеры. Хынаан ай-хүнү: 15 сентябрьның 2025. Архивтээн 4 октябрьның 2020 года.
  8. ↑ Об электронном учебнике / Департамент образования Москвы. — 2015. Архивная копия от 28 сентябрьның 2018 на Wayback Machine
  9. ↑ Hood, Micaela. Virtual learning gets mixed reviews from Pocono parents. Хынаан 14 сентябрьның 2025.
  10. ↑ Как в других странах школы перешли на онлайн-обучение (рус.). Российская газета (12 январьның 2021). Хынаан ай-хүнү: 15 сентябрьның 2025.
  11. ↑ Методическое пособие по созданию современного урока по ФГОС. Хынаан ай-хүнү: 15 сентябрьның 2025. Архивтээн 21 январьның 2022 года.
  12. ↑ Кичээлдерниң ындыг үргүлчүлелдии дээди өөредилге черлеринге хамааржыр болгаш пара деп адаар
  13. ↑ Саввина О.А., Марушкина И.А. Урок математики в дореволюционной средней школе.. — М.: Инфра-М, 2013. — ISBN ISBN 978-5-16-006909-8.

Литература

  • Жеребило Т. В. Словарь лингвистических терминов. — Назрань: Пилигрим, 2010.
  • Саввина О. А., Марушкина И. А. Урок математики в дореволюционной средней школе. — М.: Инфра-М, 2013. — ISBN 978-5-16-006909-8.

Шөлүлгелер

Дөзү – «https://tyv.ruwiki.ru/w/index.php?title=Кичээл&oldid=340117»