Класс башкызы
| Класс башкызы | |
 | |
| Тайылбыры | |
|---|---|
Ажылдап турар адыры |
педагогика, кижизидилге болгаш өөредилге |
Эртеми |
дээди |
Класс башкызы (орус. Классный руководитель) — школада азы училищеде тодаргай класстың шупту өөреникчилериниң өөредилге болгаш класстан дашкаар ажыл-чорудулгазын харыылаар башкы. Россияда эге класстарда класс башкызының хүлээлгелери автоматчыткан арга-биле классты башкарар башкыга, школаларның бедик чадаларынга база училищелерге — өөредилге чериниң администрациязының шиитпири-биле ол класста/бөлүкте ажылдап турар эртем башкыларының бирээзинге томуйлаар. Дыка хөй чурттарның өөредилге системаларында башкылар аразындан класс башкызын томуйлаары база көрдүнген
Төөгүзү
Россияда класс удуртулгазының институду XIX чүс чылда эгелээн, ынчан эгезинде өөредилге черлеринге өрээл хайгааракчызы албан-дужаалды киирген. Улусчу чырыдыышкын яамызы 1813 чылда пансионнарга өрээлдиг хайгааракчылар институдун организастаар дугайында доктаалды үндүрген, оларның кол хүлээлгези «уругларның мөзү-шынарының болгаш шынарларының бүгү угланыышкыны база Ада-чурттуң алыс болгаш ажыктыг оолдарының өөредилгези» турган. Өрээл хайгааракчыларынга негелделер бедик — олар мөзү-шынарның үлегерин көргүзер, даштыкы дылдарны билир ужурлуг. Өрээл хайгааракчылары кижизидикчилер-биле ниити столдуг, кижизидикчилерниң удуур өрээлдеринге ээлчежип хонар, класстарга кичээлдер баар, онаалга кылырынга дузалажыр, арыг-силигни хайгаараар. Өөреникчилерниң хайгааралының сорулгазы «дыл, шинчи болгаш сонуургалдарынга удур» частырыгларны эдери турган, чүге дээрге өөреникчилерниң аажы-чаңы орус ызыгууртаннарның нормаларынга дүгжүр ужурлуг турган.
Класс удуртулгазының институдун оон ыңай өскертирин 1864 чылдың уставы-биле тодараткан, ооң-биле класс дагдыныкчыларының (орус. классные наставники), а херээжен гимназияларга — класс кадыннарының (орус. классные дамы) институдун киирген. Класс башкыларының ажыл-чорудулгазы хайгааракчы эвес (ол хүлээлге класс башкызының дузалакчызынче шилчээн), а кижизидикчи шынарлыг апаар[1].
1930 чылда ССРЭ-ге класстың групповоду албан-дужаалы тыптып келген. Ооң мурнунда бөлүктерге кижизидилге ажылын башкылар күүседип турган. Совет Эвилелинге Чазактың доктаалы-биле класс башкызының албан-дужаалын 1934 чылда киирген. Класс башкызын киирер дугайында дараазында доктаал Чазак документилеринге 1960 чылдан бээр кирген. Улаштыр Өөредилге яамызының класс удуртулгазының талазы-биле документилери 1975 чылда, ооң соонда 2001 чылда методиктиг бижикте демдеглеттинген. 1990 чылдарда, пионер болгаш комсомол организациялары дүшкенде, класс башкызының функционалы хөй кезиинде читкен. Амгы Россияда класс башкызы уруг биле эртем башкыларының аразында, школа биле ада-иелер аразында, уруг биле долгандыр херек кырында чүүлдерниң аразында харылзаштырыкчы звено болу берген[2].
Европа чурттарында класс удуртулгазының институду дөмейлешкек сайзырап турган. Германияда (нем. Klassenlehrer), Франция (фр. professeur principal), Скандинавия чурттарында (швед. Klasslärare) класс башкылары хөй кезиинде Россияныы-биле дөмей хүлээлгелерни күүседип турар. АКШ-та класс удуртукчулары (англ. homeroom teacher) чүгле эге школада бар, оон ыңай класс башкызының хүлээлгезин өөреникчи бүрүзүнге быжыглаан кураторлар хүлээнип алыр. Олар өөреникчилерге эртемнерни шилип, расписание, профугланыышкын база дээди өөредилге черлеринче дужаап кирериниң талазы-биле сүмелерни бээр[3]. Великобританияда өөреникчи бүрүзүнге башкы (англ. tutor) дагзып каар, ол ооң өөредилгеге, спортка болгаш школа амыдыралының өске-даа адырларынга чедиишкиннерин хайгаараар[4].
Даалгалары
Г. М. Коджаспирова база А. Ю. Кожаспирова редакторлаан «Педагогика сөстүүнде»: Класс башкызы (кижизидикчи башкы) дээрге, уругнуң бот-тускайлаң сайзыралынга болгаш мөзү-бүдүжүн хевирлээринге таарымчалыг байдалдарны тургузарынга деткимче көргүзери, ооң кижизидилгезиниң системазынга херек эдилгелерни киирери, уругларның аразында, башкылар, ада-иелер-биле харылзажып тургаш, тургустунуп келир чидиг айтырыгларны шиитпирлээринге дуза кадары, класс коллективин организастаары болгаш кижизидери албан-дужаал хүлээлгелеринче кирип турар башкы ажылдакчызы[5].
Рожковтуң М. И. «Класс башкызынга» деп пособиезинде дараазында тодарадылганы киирген: класс башкызы дээрге, уруглар амыдыралының организакчызы, кижилер аразында хамаарылгаларның корректору болгаш бодунуң клазының кижизидикчилериниң школа амыдыралының берге ажыл-агыйжы болгаш психологтуг үскүлежиишкиннеринде хүлээлгезин күүседип турар школа башкызы[6].
Класс башкызының дагдынып алган даалгалары:
- Класстың коллективин хевирлээри болгаш сайзырадыры;
- Кижини сайзырадырынга, өөреникчи бүрүзүнүң бот-бадыткалынга, катаптаттынмазын кадагалаарынга болгаш ооң потенциалдыг салым-чаяанын ажыдарынга таарымчалыг психолог-педагогиктиг байдалдарны тургузары;
- Кадык амыдыралды хевирлээри;
- Класс коллективиниң кижизидилге ажыл-чорудулгазының янзы-бүрү хевирлерин дамчыштыр хамаарылгалар системазын организастаары;
- Өөреникчилерниң эргелерин болгаш эрге-ажыктарын камгалаары;
- Өөреникчилер-биле системалыг ажылды организастаары;
- Өөреникчилерниң болгаш өске-даа башкыларның аразында харылзааларны кижизиг болдурары;
- Өөреникчилернин мөзү-шынарын болгаш сагыш-сеткилиниң уг-шиин тывары;
- Өөреникчилерниң социал ужур-дузалыг чогаадыкчы ажыл-чорудулгазын организастаары[7].
Хүлээлгелери
Класс башкызының тодаргай хүлээлгелери:
- Өөреникчилерниң өөредилгезин, оларның аажы-чаңын, келир-келбезин мониторингилээри болгаш анализтээри;
- Ада-иелер-биле кады ажылдажылга — ада-ие хуралдарын эрттирери;
- Чөрүлдээлерни шиитпирлээринге дуза, ол чөрүлдээлерни болдурбазы, ооң иштинде психологтарны, социал ажылдакчыларны болгаш эрге-хоойлу камгалаар органнарны хаара тудары;
- Чугула айтырыгларны сайгарары, албан ёзузунуң медээлерин чедирери, класстан дашкаар идепкейлиг болурун планнаары класс шактарын эрттирери;
- Класстан дашкаар хемчеглер эрттиреринге дузалажыры — класстың экскурсияларын, музейлерже, театрларже походтарны организастаары дээш оон-даа өске;
- Документилер-биле ажылды чорудары, ооң даңзызы башкының ажылдап турар школазындан хамааржыр[8].
Россияда
Россияның башкылары класс удуртукчузунуң ажылы дээш ай санында шалыңынга немелде акшаны алыр. РФ-тиң чазааның доктаалы ёзугаар, 2024 чылдың март 1-ден эгелеп, 100 муңдан эвээш чурттакчылыг суурларда немелде 10 муң рубль, 100 муң ажыг кижи чурттап турар хоорайларда 5 муң рубль болуп турар[9].
2020 чылдан бээр класс башкыларының бүгү Россия шуулганы чылдың-на эртип турар. Ук хемчегни президент Владимир Путинниң даалгазы-биле РФ-тиң чырыдыышкын яамызы организастап турар. Шуулганның программазында өөредилгеге хамаарышкан дискуссия база культурлуг кезектер кирип турар. Спикерлер болгаш эксперттер кылдыр ат-алдарлыг специалистер киржир. Башкыларга ол шөлчүгеш профессионал арга-дуржулгазын солчур арганы бээр[10].
Шуулганның меморандумунда өзек мындыг пунктулар кирген:
- Чурагайлыг бижик-билиг дээрге, амгы үениң башкызының албан билир мергежили кылдыр;
- Өөредилгениң интернет-делгеминиң делегейинде уругларның айыыл чок чоруу;
- Кичээлден дашкаар ажыл-чорудулга шыырак кижизидилгениң курлавыры болур;
- Класс шагы — класс удуртукчузу биле өөреникчилерниң харылзажырының чугула хевири;
- Класс башкызының ада-иелер-биле кады ажылдажылгазы — уруг кижизидилгезиниң чорудулгазының бүдүн-бүрүн чоруунуң магадылалы[11].
Демдеглелдер
- ↑ Е. В. Корябкина. Становление и развитие института классного руководства в России. cyberleninka.ru (2011). Хынаан ай-хүнү: 23 сентябрьның 2025.
- ↑ Матвиевская Т.Н. История института классного руководства (русский) // Восьмое измерение : газета. — 2021. — 1 октябрь (№ 35). — С. 1.
- ↑ Система школьного образования в США. www.iqconsultancy.ru. Хынаан ай-хүнү: 23 сентябрьның 2025.
- ↑ Роль тьютора в организации воспитательного процесса в школах Великобритании. 2konferentsia.ucoz.net. Хынаан ай-хүнү: 23 сентябрьның 2025.
- ↑ Коджаспирова Г. М., Коджаспиров А.Ю. [https://irina-bateneva.ucoz.ru/books/kodzhaspirovy-pedagogicheskij_slovar.doc А.Ю. Педагогический словарь: Для студ. высш. и сред. пед. учеб. заведений.]. — М.: Издательский центр «Академия», 2000.
- ↑ Классный руководитель (рус.). sh-vadinskaya-r66.gosweb.gosuslugi.ru. Хынаан ай-хүнү: 23 сентябрьның 2025.
- ↑ Об утверждении методических рекомендаций об осуществлении функций классного руководителя педагогическими работниками государственных общеобразовательных учреждений субъектов Российской Федерации и муниципальных ... (не нуждается в госрегистрации) от 03 февраля 2006 - docs.cntd.ru. docs.cntd.ru. Хынаан ай-хүнү: 23 сентябрьның 2025.
- ↑ Классный руководитель в школе: кто это, зачем нужен, обязанности и права, роль в образовательном процессе. Хынаан 23 сентябрьның 2025.
- ↑ Правительство утвердило постановления об увеличении размера выплат за классное руководство и кураторство (рус.). government.ru. Хынаан ай-хүнү: 23 сентябрьның 2025.
- ↑ Стартует прием заявок на V Форум классных руководителей (рус.). Минпросвещения России. Хынаан ай-хүнү: 22 сентябрьның 2025.
- ↑ Форум классных руководителей (неопр.). Форум классных руководителей. Хынаан ай-хүнү: 23 сентябрьның 2025.
Литература
- Классному руководителю: учеб.-метод. пособие / ред. М. И. Рожков. — Москва: Владос, 1999. — ISBN 5-691-00370-4.