Ордуп-оол Моңгуш Самбый-оол оглу
| Ордуп-оол Моңгуш Самбый-оол оглу | |
|---|---|
| тыв. Ортуп-оол Моңгуш Самбый-оол оглу | |
 Ордуп-оол Моңгуш Самбый-оол оглунуң портреди | |
| Төрүттүнгенде ады | Моңгуш Самбый-оол оглу Ортуп-оол |
| Төрүттүнген ай-хүнү | 10 сентябрь 1922 |
| Төрүттүнген чери | Шеле, Ийме, Даа кожуун, ТАР |
| Мөчээн ай-хүнү | 26 июнь 2005 (82 хар) |
| Мөчээн чери | Хову-Аксы, Чеди-Хөл кожуун, Тыва Республика |
Ордуп-оол Моңгуш Самбый-оол оглу (төрүттүнгенде ады — Моңгуш Самбый-оол оглу Ордуп-оол, орус. Ортуп-оол Монгуш Самбый-оолович, 1922 чылдың сентябрьның 10 — 2005 чылдың июньнуң 26) — Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, тыва эки турачы эскадроннуң 4-кү взводунуң 1-ги салбырының гвардейжи анаа дайынчызы, ССРЭ-ниң 1-ги чаданың Ада-чурттуң Улуг дайынының ордениниң (1985), «Эрес-дидим чорук дээш» деп медальдың эдилекчизи[1].
Допчу намдары
Ордуп-оол Монгуш 1922 чылдың сентябрьның 10-да Тыва Арат Республиканың Даа кожуунунуң Ийме сумузунуң Шеле деп черге арат өг-бүлеге төрүттүнген.
1942 чылдан Тыва Араттың Революстуг Шериинге шериг албанын эрттирип турган.
Ада-чурттуң улуг дайынынга киржилгези
Тыва Арат Революстуг Намның Төп комитединиң секретариадының 1943 чылдың август 25-тен шиитпири-биле 2-ги тыва эки турачы отрядтың 4-кү взводунуң анаа дайынчызы кылдыр томуйлаткан.
Тыва Арат Республикадан тыва эки турачылар отряды Барыын фронтунуң 6-гы аъттыг корпузунуң Морозов аттыг 8-ки гвардейжи аъттыг Ровно дивизиязының 31-ги гвардейжи аъттыг полкунуң составынче 4-кү эскадрон кылдыр кирген. Ооң составында 1000 километр орук чок черге 45 хонук дургузунда агаар-бойдус талазы-биле кончуг берге байдалдарда чоруп келген. Марш үезинде тывалар кижи-даа, аът-даа талазы-биле чидириг чок турган. Тыва чылгычылар походка шыдамык чоруун көргүскеннер.
1944 чылдың январьның 29-та 4-кү эскадроннуң тыва аъттыг шериглери Украин ССР-ниң Ровно облазының Деражно суур дээш тулчуушкуннарга баштай киришкен болгаш халдаашкынга төлептиг үлегер-чижекти көргүскен.
Моңгуш Доржунуң взводунуң гвардейжи анаа дайынчызы турган. Украин ССР-ниң Ровно облазының Дубно хоорайы дээш кадыг-дошкын тулчуушкунга аар балыгланган. Ровнонуң, ооң соонда Грузияның Гори хоорайының шериг эмнелгелеринге үр үеде эмнедип келген.
Сегээн соонда өске шериг кезектеринге каттышкаш, Румынияга, Венгрияга база Болгарияның девискээрлеринге дайылдажып чораан. Частыр чепсек узуткаар мергежил шиңгээдип алган. Дайынчылар болгаш техника кежиреринге салдап турар көвүрүглер кылып ажылдап турган.
Тиилелге хүнүн Австри биле Венгрияның кызыгаарынга уткаан.
Дайын соонда
Тывага 1945 чылда чанып келген. Хову-Аксынга амыдырыап-чурттап чораан, «Тувакобальт» комбинадының тудуунга ажылдап турган.
2005 чылдың июнь 26-да Хову-Аксынга чок болган.
Сактыышкын
Ордуп-оол Моңгуштуң төрүттүнген суурунда ооң ады-биле кудумчу ады адаан[2].
Шаңнал-макталдары
• 1-ги чаданың Ада-чурттуң Улуг дайынының ордени (6.4.1985)[3],
• «Эрес-дидим чорук дээш» деп медаль.
Литература
• Сундуй М. Б. Эки турачы аъттыг эскадрон. Кызыл: Тываның ном үндүрер чери, 1989.
• Пивоваров, В. Ортуп-оол Монгуш Самбый-оолович // Добровольцы: документальная повесть / В. Пивоваров. – Кызыл, 1990. – С.177.
• Ордуп-оол Монгуш (Ондар) Самбый-оол оглу/ Урянхайско-тувинская энциклопедия. II том (Л-Я). Под общей ред. Шойгу С. К., отв. ред. Бичелдей К. А. Кызыл: «Мир тувинцев», 2021. С. 178.
Демдеглелдер
Шөлүлгелер
• Постановление Правительства Республики Тыва О списках участников Великой Отечественной войны 1941—1945 годов, призванных из Тувинской Народной Республики
• Сундуй М. Б. Добровольный кавалерийский эскадрон