Семис-оол Куулар Байыр-оол оглу
| Семис-оол Куулар Байыр-оол оглу | |
|---|---|
| тыв. Семис-оол Куулар Байыр-оол оглу | |
| Төрүттүнгенде ады | Куулар Байыр-оол оглу Семис-оол |
| Төрүттүнген ай-хүнү | 15 сентябрь 1923 |
| Төрүттүнген чери | Чайлаг-Алаак, Даа кожуун, ТАР |
| Мөчээн ай-хүнү | 18 декабрь 2003 (80 хар) |
| Мөчээн чери | Бажың-Алаак, Чөөн-Хемчик кожуун, Тыва Республика |
Семис-оол Куулар Байыр-оол оглу (төрүттүнгенде ады — Куулар Байыр-оол оглу Семис-оол, орус. Семис-оол Куулар Баиролович, 1923 чылдың сентябрьның 15 — 2003 чылдың декабрьның 18) — Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, гвардейжи улуг сержант, тыва эки турачы эскадроннуң 4-кү взводунуң 2-ги салбырының командылакчызы, ССРЭ-ниң 2-ги чаданың Ада-чурттуң Улуг дайынының ордениниң, 3-кү чаданың Алдар ордениниң, ТАР-ның Күш-ажылының ордениниң (1944), «Эрес-дидим чорук дээш» деп медальдың эдилекчизи, ССРЭ-ниң база РСФСР-ниң өөредилгезиниң тергиини.
Допчу намдары
Семис-оол Куулар Байыр-оол оглу 1923 чылдың сентябрьның 15-те Даа кожууннуң Чайлаг-Алаак деп черге төрүттүнген.
1939 чылда Чадаананың 7 чылдыг школазын дооскан.
1941–1942 Кызылдың каттышкан школазынга өөренип турган[1].
Капитан Тактанның взводунга снайперлер курузун дооскан, ол-ла үеде агитаторлап база ажылдап турган, улуг сержант шеригжи эргелиг[2].
Ада-чурттуң улуг дайынынга киржилдези
Тыва Арат Революстуг Намның Төп комитединиң секретариадының 1943 чылдың август 25-тен шиитпири-биле 2-ги тыва эки турачы отрядтың 3-кү взводунуң анаа дайынчызы кылдыр томуйлаткан.
Тыва Арат Республикадан тыва эки турачылар отряды Барыын фронтунуң 6-гы аъттыг корпузунуң Морозов аттыг 8-ки гвардейжи аъттыг Ровно дивизиязының 31-ги гвардейжи аъттыг полкунуң составынче 4-кү эскадрон кылдыр кирген. Ооң составында 1000 километр орук чок черге 45 хонук дургузунда агаар-бойдус талазы-биле кончуг берге байдалдарда чоруп келген. Марш үезинде тывалар кижи-даа, аът-даа талазы-биле чидириг чок турган. Тыва чылгычылар походка шыдамык чоруун көргүскеннер.
1944 чылдың январьның 29-та 4-кү эскадроннуң тыва аъттыг шериглери Украин ССР-ниң Ровно облазының Деражно суур дээш тулчуушкуннарга баштай киришкен болгаш халдаашкынга төлептиг үлегер-чижекти көргүскен.
Моңгуш Доржунуң взводунуң гвардейжи анаа дайынчызы турган. Украин ССР-ниң Ровно облазының Ровно, Дубно хоорайларын болгаш өске-даа чурттакчылыг черлерин хостаарынга эрес-дидим киришкен.
Дайын соонда
1944 чылда төрээн Тывазынга чанып келгеш, Чадаана школазынга физика башкылап ажылдай берген.
1947 чылда удуртукчулар курузун дооскаш, Чайлаг-Алаак, Ийме, Ээрбек ортумак школаларынга директорлап ажылдаан.
1955 чылдан тура Ак-Дуругда уруглар бажыңынга директорлап ажылдап турган.
2003 чылдың декабрь 18-те Чадаана хоорайга чок болган, хоорайның хөөрүнде орнукшуттунган[3]
Шаңнал-макталдары
• ССРЭ-ниң 2-ги чаданың Ада-чурттуң Улуг дайынының ордени (06.04.1985)[4],
• 3-кү чаданың Алдар ордени,
• ТАР-ның Күш-ажылының ордени (1944),
• «Эрес-дидим чорук дээш» деп медалы,
• ССРЭ-ниң база РСФСР-ниң өөредилгезиниң тергиини.
Литература
• Сундуй, М. Семис-оол Куулар // Эки турачы аъттыг эскадрон: эки турачыныӊ демдеглелдери / М. Сундуй. – Кызыл, 2005. ‒ Ар. 208-210.
• Пивоваров В. Семис-оол Куулар Байыр-оолович // Добровольцы: документальная повесть / В. Пивоваров. – Кызыл, 1990. – С. 45.
• СЕМИС-ООЛ Куулар Байыр- оол оглу / Урянхайско-тувинская энциклопедия. II том (Л-Я). Под общей ред. Шойгу С.К., отв. ред. Бичелдей К.А. Кызыл: "Мир тувинцев", 2021. С. 319.
Демдеглелдер
Шөлүлгелер
• Постановление Правительства Республики Тыва О списках участников Великой Отечественной войны 1941—1945 годов, призванных из Тувинской Народной Республики
• Сундуй М. Б. Добровольный кавалерийский эскадрон
• Куулар Семис-оол Байыр-оол оглу. Тувинский доброволец, фронтовик