Соок Ирей

Рувики деп сайттан
Соок Ирей
Ded Moroz.jpg
Мифология чөөн славян фольклор
Өске дылдарда ады


орус. Дед Мороз
укр. Дід Мороз


пол. Dziadek Mróz
чех. Děda Mráz
словен. Dedek Mraz
серб. Дедо Мраз


болг. Дядо Мраз
Хиндии эр
Ажы-төлү Харжыгаш[1][2]
Харылзаалыг маадырлары Харжыгаш
Харылзаалыг понятиелер Шивижигеш, белек-селек
Харылзаалыг болуукшуннар Чаа чыл
Атрибуттары даянгыыш, хол-хап, кидис идик, сегел салы, суй-белек шоодайы
Өске культураларда көр. Санта-Клаус
Логотип РУВИКИ.Медиа Соок Ирей

Соок ИрейЧаа чыл байырлалының эң кол тоолчургу маадыры.

Тыва дылда орус дылдан дорт очулдуруп үлегерлээн. Соок Ирейниң үндезини славян фольклорда Соок деп маадыр.

Прототиви Соок — славян тоолчургу чугааларның болгаш календарь ёзулалдарының маадыры[3][4], база Барыын Европаның Чаа чыл маадыры — Санта Клаус болур[3].

ССРЭ-ге каш чылдар дургузунда Чаа чылдың байырлалы хоруглуг турган соонда 1930 чылдарның төнчүзүнде Соок Ирейни чаа чылдың өзек маадыры кылдыр катап чөпшээреп каан[5].

Соок Ирейни өңнүг (көк, кара-көк, кызыл азы ак) шуба кеткен, узун ак сегел салдыг, холунда даянгыыштыг, кидис идиктерлиг кырган кижи кылдыр көргүскен. Хой кезиинде ооң уйнуу Харжыгаш-биле кады кээр, а совет үеде Чаа чылдың оолчугажы-биле кады база кээр турган. Соок Ирей эртип турар чылдың сүлде-демдээ болур, дүжүп турар чылдың сүлде-демдээ — Чаа чылдың оолчугажы. Оон аңгыда Соок-Ирейни чамдыкта янзы-бүрү арга-арыгның дириг амытаннары эдерип чоруур.

Славян фольклор база ёзулалдар

«Соок Ирей», В. М. Васнецов, 1885

XVIII—XIX чүс чылдарда орус тараачыннар аразынга «соокту» илередип турар кижи овурлуг маадыр билдинмес турган.

«Соокту» кижи овурлуг кылдыр чуруп көргүзери чөөн славяннарның культуразынга тывылган, ону дөрже чалап, чемгерер ёзулал турган. Ооң ужуру болза, соокка тараа-быдаа, ногаа аймаан алыспас дээш, ону чымчадыр чемгерер турган. Байырлалче чок болган өгбелери өг-бүлениң аас-кежиин харыылап турар кырганнарны чалаар чаңчыл турган. Улуг өгбезинге өргүл чем делгээш, хүндүткел-биле ону Соок азы Соок Васильевич деп адап турганнар[6]. өргулдү кылып тура, эки дүжүт харыы кылдыр манаар турган[7].

Овур-хевириниң тургустунганы

Хувискаал мурнунуң Чаа чыл открытказы

Соок Ирей биле ооң уйнуу Харжыгаштың чаңчылчаан овур-хевири совет үеде Чаа чылды уткуур байырлалды катап база чөпшээрепкенде 1930 чылдарда тургустунган деп эртемденнер санап турар, ынчалза-даа оларның төөгүзү оон эртеги үеде эгелээн деп болур.

Дыка үр үеде Соок Иванович орус. Мороз Иванович, шивижигеш база Чаа чыл кандыг-даа харылзаа чок турган. Соок Иванович баштай частың дүжери-биле сырый харылзаалыг аас чогаал маадыры чораан, ооң ажы-төлге белек бээр ёзулалу база турбаан. Чүгле XIX чүс чылдың ийиги чартыында Россияның хоорайларынга Чаа чылга хамаарылгалыг, Барыын Европа чурттарында дег, бичии чаштарга белек бээр ирейниң овур-хевирин чогаадып тургузар шенелделер турган[8][9].

1886 чылда бир дугаар «Морозко» деп байырлалды демдеглеп эрттирген. 1880 чылдарда бичии чаштарга белек бээр Соок Ирейниң овуру тургустунуп келген[10]. XX чүс чылдың эгезинде бистиң амгы таныырывыс Соок Ирейниң овуру быжыглаттынган[11].

1920 чылдарның төнчүзүнден 1930 чылдарның эгезинге чедир Совет Эвилели бодунуң гажын-чүдүлгеге удур политиказының аайы-биле Рождество болгаш Чаа чыл байырлалдарын хоруур ажылды чорудуп турган. Соок Ирейге удур эргиниң хөй бурганга чүдүүр шажынының каржы-дошкун бурганнарының бирээзи-дир деп бодалды тарадып турган. База ол ышкаш Соок Ирей дээрге «шивиниң бугу»-дур, шаанда бурунгу славяннар аңаа өргүл кылып, шивиге долгандыр ол өргүлдерин азып турган деп турган[12].

Совет Эвилелинге 1936 чаа чылды уткуп тургаш, ол байырлалды катап эгиткен. 1935 чылдың декабрь 28-те ССРЭ-ниң Төп Күүскомунуң Президиумунуң кежигүнү П. П. Постышев «Правда» солунга Чаа чылда чаштарга шивижигеш долгандыр байырлал эрттирерин саналдаан чүүл бижээш үндүрген (чогум ында Постышев Соок Ирейни эгидериниң дугайында биживээн[13]). пОоң соонда-да бүгү чуртка ол байырлалды катап эгидип, калбаа-биле байырлап эгелээн[14]. А 1937 чылдың январьда Соок Ирей-биле Харжыгаш Москваның Чөвүлелдер Бажыңынга байырлалга көстүп келгеннер[15].

Амгы үеде

Улуг Устюг хоорайда Соок Ирейниң бажыңы

Россияда Соок Ирейге хамаарышкан элээн каш төлевилелдер бар. Бир дугаарында Архангельск хоорайны ВЛКСМ-ниң обкомунуң саналы-биле 1980 чылдарның төнчүзүнде Соок Ирейниң чурту кылдыр томуйлаан. 1991 чылдың эгезинде ЗАО «Соок Ирейниң бажыңы» база ТОО «Соок Ирейниң шуудаңы» деп ийи чер ажыттынган[16].

1995 чылда Лапландияның зоопарыгының удуртулгазы Коль чартык ортулукка «Тоолчургу Лапландия — Соок Ирейниң Чурту» деп төлевилелди ажыткан[17].

1998 чылдан тура Москваның ол үедеги чагырыкчызы Юрий Лужковтуң деткимчези-биле Вологда облазында күрүне чергелиг «Улуг Устюг — Соок Ирейниң чурту» деп төлевилел ажылдап турар[18]. Ол-ла төлевилелдиң аайы-биле 2005 чылдан тура Соок Ирейниң төрүттүнген хүнүн ноябрьның 18 кылдыр айыткан[19]. Эта дата была выбрана как день, близко к которому в Великом Устюге по статистике ударяют первые сильные морозы[19].

1999 чылдың декабрь 25-те Улуг Устюг хоорайга «Соок Ирейниң бажыңының» ажыдыышкыны болган. Ол хоорайже Москвадан, Санкт-Петербургтан, Вологдадан база өске-даа хоорайлардан демир орук шугуму чоруп турар. Төлевилел ажылдап эгелээнинден эгелээш, Соок Ирейге сая-сая чагаалар аңгы-аңгы чурттарның чаштарындан кээп турар апарган, хоорайның экономиказы 15 катап өскен, ында ажыл чок чорукту эвээжеткен[20].

Совет болгаш Россияның кинематогравында

уран-чечен фильмнер


• «Морозко» (1965);
• «Снегурочка» (1968);
• «Зигзаг удачи» (1968);
• «Новогодние приключения Маши и Вити» (1975);
• «Чародеи» (1982);
• «Снегурочку вызывали?» (1985);
• «Ирония судьбы. Продолжение» (2007);
• «Срочно требуется Дед Мороз» (2007);
• «Дедушка в подарок» (2008);
• «Страна ОЗ» (2015);
• «Дед Мороз. Битва магов» (2016).

Мультфильмнер


• «Новогодняя ночь» (1948)
• «Когда зажигаются ёлки» (1950)
• «Снеговик-почтовик» (1955)
• «Новогоднее путешествие» (1959)
• «Дед Мороз и лето» (1969)
• «В лесу родилась ёлочка» (1972)
• «Ну, погоди!», новогодний выпуск (1974)
• «Дед Мороз и серый волк» (1978)
• «Новогодняя песенка Деда Мороза» (1983)
• «Маша и Медведь» (мультсериал, с 2009) — в серии «Раз, два, три! Ёлочка, гори!»
• «Белка и Стрелка. Озорная семейка» (мультсериал, 2012) — 1 сезон 3 выпуск 6 серия «Настоящий Дед Мороз» (изображён Дед Мороз у собак)
• «Смешарики» — в серии «Операция „Дед Мороз“».


• «Три богатыря и принцесса Египта» (2017)

Демдеглелдер

  1. Островский А. Н. Снегурочка (рус.): Весенняя сказка в четырёх действиях с прологом // Снѣгурочка: журнал историко-политических наук / под ред. М. М. Стасюлевич, Д. Н. Овсянико-КуликовскийСПб.: Михаил Матвеевич Стасюлевич, Овсянико-Куликовский, Дмитрий Николаевич, 1873.
  2. Снегурочка (рус.) — 1850.
  3. 1 2 Иванов, Топоров, 1988.
  4. Виноградова, 2004, с. 302— 303.
  5. Адоньева 1999
  6. Виноградова, 2004, с. 302—303.
  7. Левкиевская Е. Е. Представления о «том свете» у восточных славян // Славянский альманах. — 2004.
  8. Народная культура и проблемы её изучения. Сборник статей. Архивная копия от 22 декабрьның 2015 на Wayback Machine / Материалы научной региональной конференции 2008 г. — Воронежский государственный университет, 2009. — 280 с. (Афанасьевский сборник. Материалы и исследования. Вып. VII) — С. 196—197
  9. Голодяев И. К. Никольские церкви города Ново-Николаевска (Новосибирска) Архивная копия от 8 майның 2019 на Wayback Machine
  10. Душечкина Е. В. Русская ёлка. История, мифология, литература — Мифологические персонажи — Дед Мороз.
  11. Душечкина 2003
  12. Архипова, 2021.
  13. Легенда о человеке, подарившем елку советским детям — Журнальный зал. Хынаан ай-хүнү: 3 январьның 2019. Архивтээн 25 декабрьның 2018 года.
  14. Минаева, Анна. Как ёлочка стала советской // Московские новости. — 2003. — № 49.  (9 январьның 2016)
  15. Душечкина 2008
  16. titkov_speak: Экономическая география Деда Мороза («Российский региональный бюллетень»)
  17. «В России появилась ещё одна родина Деда Мороза». Хынаан ай-хүнү: 12 февральдың 2012. Архивтээн дөзү оригинала 22 ноябрьның 2013 чылда. . 17 декабря 2003
  18. Великий Устюг — родина Деда Мороза. Правительство Вологодской области. Архивтээн 15 апрельдиң 2016 года.
  19. 1 2 Черемушкина И. Российский Дед Мороз отпразднует день рождения 18 ноября. РИА Новости (17 ноябрьның 2009). Архивтээн 27 августуң 2011 года.
  20. 17 ноября вологжане отметят в Петербурге день рождения Деда Мороза (рус.). Аргументы и факты — Северо-Запад (16 ноябрьның 2011). Хынаан ай-хүнү: 1 декабрьның 2011. Архивтээн 17 ноябрьның 2011 года.

Литература


Адоньева С. Б. История современной новогодней традиции // Мифология и повседневность : сборник. — СПб.: ИРЛИ РАН, 1999. — Вып. 2. — С. 372.
Душечкина Е. В. Дед Мороз и Снегурочка // Отечественные записки : журнал. — М., 2003. — № 1.
Душечкина Е. В. Дед Мороз: этапы большого пути (К 160-летию литературного образа) // «Новое литературное обозрение» 2001, №47 : журнал. — М.: НЛО, 2001. — ISSN 0869-6365.
Душечкина Е. В. История Деда Мороза в России // Русская ёлка. История, мифология, литература. — СПб.: Норинт, 2002. — ISBN 5771101265.
Душечкина Е. В. Три века русской ёлки // Наука и жизнь : журнал. — 2008. — № 1.
Георгий Бородин. Образ Деда Мороза в российской анимации. animator.ru (окт. 2001 - окт. 2007). Хынаан ай-хүнү: 5 январьның 2016. Архивтээн 23 сентябрьның 2015 года.

Шөлүлгелер


Архипова Александра. 12 вопросов о Деде Морозе. Arzamas (arzamas.academy) (2021). Хынаан ай-хүнү: 2 январьның 2022. Архивтээн 2 январьның 2022 года.