Тываның төөгүзү

Рувики деп сайттан

РЭА-ның экспертизазы

Logo-ran.png
Россияның Эртемнер Академиязының
экспертизазын эрткен
Номчуур
Aprove.svg

РЭА-ның экспертизазы

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россияның Эртемнер Академиязының
экспертизазын эрткен
Номчуур

Тываның төөгүзү — Россия Федерациязының субъектизи амгы Тываның девискээринге кижилер эжелеп чурттай берген үеден тура болуушкуннары.

Бурунгу төөгүзү

Кол чүүл: Тываның эрте-бурунгу төөгүзү

Тываның девискээринде төөгүчү болгаш археолог С. Н. Астахов баштайгы палеолиттерниӊ ашель каъдын (Тес-Хемниӊ чоогунда Убса-Нур хөлдүң соңгу талазында Торгалыгның чанында турар чер[1]) тодарадып шинчилээн. Ортаа палеолит үезинде ол Саглы, Хандагайты, Чоза, Торгалыг, Ирбитей, Тес-Хемниң унунда леваллуа-мустьер комплекстерин болгаш Ирбитей база Пестуновка районунда сайлыг индустрияны тайылбырлап бижээн). Тываның үстүкү палеолидинге Астахов Улуг-Хемниң, Хемчиктиң болгаш Саглының тураскаал бөлүктерин хамаарыштырган[2].

Бистиң эрага чедир I муң чылдардан эгелеп, индоевропейжи көшкүн чоннар (скифтер, Аржаан культуразы) амгы Тываның девискээринге тергиидеп турган, ооң соонда түрк аймактар ынаар кирип келген[3][4].

Тываның девискээринге турган төөгүлүг күрүнелер

Мурнуу Сибирьниң девискээринге баштайгы күрүне б. э. чедир IV—III вектерде тывылган. Бурунгу Кыдат төөгү бижимелдери ооң тургузукчуларын Байкалдың барыын чүгүнге чурттап чораан динлиннер (кыд. 丁零), а күрүнени — динлин-го (丁零国) деп адап турган.

VIII векте бот догуннаан бодунуӊ бек, иналдарга баштаткан тускай область турган.

750—760 чылдарда турган уйгур каганнарның Касар-Куруг деп барыын чайгы турлаа Тываның девискээринге Тере-Хөлдүң ортузунда ортулукта Пор-Бажың деп хоорайжыгаштың черинге Тес хемниң бассейниниң чоогунга турган[5].

IX чүс чылда енисей кыргыстарының империязы дүргени-биле калбарган, төвү амгы Хакасияның девискээринде база баштаан каганның бурганчыдып турары. 840 чылда Ол күрүне Уйгур каганадын (745—847) узуткааш, бодунуң эрге-чагыргазын Амгы Тываның девискээринче тараткан. Уйгурларның артынчыларын истеп-сүрүп тургаш енисей кыргыстары Тулчуушкуннар-биле Иртышка четкеш Чөөн Туркестанның оазистеринче шургуп кирген Енисейниң кыргыстары күрүнеге дээди шериг болгаш административтиг удуртукчуларны берип турган. Оларны династия аайы-биле Болгаш Кыдаттың болгаш өске-даа кожа-хелбээ чурттарның чагырыкчы бажыңнары-биле өг-бүле тудуп харылзаалар таварыштыр холбаалыг деп санап турган.

Түрк Болгаш Уйгур каганаттар-биле демиселге Кыргыз каганат Бодунуң хамаарышпас чоруун Саян-Алтай регионнуң төөгүзүнге эргилделиг АПАРГАН XIII векке чедир камгалап келген Енисейниң кыргыстары Боттарының чурттап турары Ийи кол массивти Үстүү Болгаш Ортаакы Енисейни Болгаш Алтайны Прииртышьени камгалап алган Ооң соонда Енисей кыргыстарының болгаш келир Үеде Тянь-Шань кыргыстарының этниктиг оруктары тарай берген.

Ойраттар амгы Тываның девискээринге чурттап чораан, оон сөөлзүредир мурнуу чүкче көже бергеннер[6].

XIII чүс чылдың эгезинде амгы Тываның девискээри Моол империяның составынче кирген. XIV чүс чылда Моол империя аңгы-аңгы күрүнелерге чарлып, Тыва Соңгу Юань болгаш Хотогойт хаан күрүнелериниң кезии апарган.

Сөөлзүредир Тыва Джунгар хааннаашкынының кезии турган, ону чылча шапкан соонда, 1758 чылда Тыва черлер Манчы Цин империязының составынче кирген. 1912 чылга чедир Тыва ол күрүнениң удуртулгазынга турган.

1755 чылда ойрат ноян Амыр-Санааның манчы кыдатка удур тура халыышкынынга тывалар деткимчени көргүскен. Тура халыышкынны баскан соонда Цянь-Лун император Амыр-Санааны деткээн дириг арткан тываларны бүрүнү-биле узуткаарын дужааган, ынчалза-даа оларның чамдыызы дезип шыдапкан. Тывалар хотогой ноян Ценгунжаптың удуртканы 1756-57 чылдарда удур тура халыышкынга база идепкейлиг киржип турган.

1876 чылдың күзүнүнде тура халышкан араттар Тывадан ээп келген кыдат дүжүметтерже халдааш, оларның Тывадан сывырып бар чытканы мал-маганының чамдыызын хунаап алганнар. Ооң соон дарый кыдат чазактың болгаш бодунуң нояннарынга төлеп турганы албан (үндүрүг) төлээринден араттар ойталааннар. 1877 чылда араттар Хемчиктиң Даа-хошуннуң чагырыкчызы Базырже халдаан, ол Базыр онза дерзии болгаш саттыныкчы чоруу-биле алдаржаан турган. 1878 чылда тура халыышкын бастырган, а тура халышканнар кадыг-дошкун кеземчеге онаашкан[7].

1883—1884 чылдарда Хемчик хемниң унунга Цин эрге-чагыргаларның колониалдыг болгаш феодалдыг дарлалынга удур чаа тура халыышкын болуп турган. 1884 чылдың ноябрьда ол тура халыышкынны база базып каапкан, а 1885 чылдың мартта тура халыышкынның 43 идепкейлиг киржикчизи Улаастайга шаажылаткан.

Россия империязының протекторадынга Тываның эки тура-биле киргени

Кол чүүл: Урянхай край

1911 чылдың моол национал хувискаалының соонда тыва нояннар үш бөлүкке чарылган: чамдыктары хамаарышпас чорукту деткээн, өскелери Моолдуң составынче кирерин саналдаан, артканнары Россия империязының составынче кирерин саналдаан[8].

Кыдатка Синьхай хувискаалының соонда (1912—1913 чылдарда) тыва амбын-ноян Комбу-Доржу, Чамзы Хамбы-лама, Даа-хошуна Буян-Бадыргы болгаш өскелер-даа тываны Россия империязының протекторадынга хүлээп алырын хаан чазактан каш катап дилээн.

1914 чылдың апрель 4 (17) император Николай II даштыкы херектер сайыды С. Д. Сазоновтуң Урянхай крайның беш хошунунуң чонун Россияның камгалал-хайгааралынга хүлээп алырының дугайында айтырыгга илеткел бижиинге мынча деп каан: «Чөпшээрежир мен», ол дээрге-ле Россия империязының Тывага протекторадын тургусканы-дыр[9].

Ынчангаш Тыва 1914 чылда Енисей губерниязының составында Урянхай край деп аттыг Россия империязының протекторадынга эки тура-биле киргеш, Тывага политиктиг болгаш дипломаттыг херектерни чорударын Иркутскиниң генерал-губернаторунга дамчыдып берген. Ак хаан, тодаргайлаарга, орус императорнуң ады-биле атташ кылдыр адаан Белоцарск деп аттыг крайның найысылалын ол-ла чылын тудуп эгелээн.

Таңды-Тыва Арат Республиканың тургустунганы

Кол чүүл: Тыва Арат Республика

1918 чылдың мартта Урянхай крайга орус чоннуң IV съездизи Совет эрге-чагырганы чарлаан.

1918 чылдың июнь 18-те Урянхай крайга орус болгаш тыва съездилерниң каттышкан хуралы болган, аңаа Тываның бот-башкарнырының, орус болгаш тыва чоннарның найыралының болгаш бот-боттарының аразында дузазының дугайында керээни чаңгыс үн-биле хүлээп алгаш, тываларны «протектораттан хостуг» деп чарлаан. Өнчү-хөреңгини эде хуваап эгелээн, ол чүүл херек кырында орус садыгжыларның болгаш тыва мал ээлериниң коданнарын чылгызын болгаш өске-даа өнчү-хөреңгизин үптээринге чедирген. Хошуннарның удуртукчулары үптээшкиннерден дескеш, моолдардан, кыдаттардан камгалал дилеп эгелээн. Крайның девискээринче кыдат болгаш моол отрядтар кирип келген, ынчалза-даа Түр Сибирь чазак 1918 чылдың чайынында оларны чорударын чедип алган. Ынчалза-даа 1918 чылдың күзүнүнде Урянхай крайже мурнуу болгаш барыын регионнарны эжелеп алган Ян-Шичаонуң командылааны кыдат шериглер база катап халдап эгелээн. Ооң соонда Урянхайже Максаржавтың командылааны моол шериглер кирип, крайның мурнуу районнарынга турумчуп алганнар. 1918—1919 чылдарда Сибирьниң большевиктерге удур шупту чазактары Урянхай крайга Россияның протекторадын камгалап алырын оралдажып турганнар. Ону чедип алыры-биле Тываның сарыг шажын чагыргазының ат-алдарын көдүрерин, тыва дүжүметтерниң акша-шалыңын бедидерин олар оралдашкан. Колчактың Омскиде чазаа тус черниң чонунуң ёзу-чаңчылдарын, ужурларын өөренип көрбүшаан, крайга бот-башкарылганы киирерин кызыткан.

1918 чылдың июль 7-ден Урянхай крайны Колчактың шериглери барык эжелеп алган. 1919 чылдың июнь 14-те Баджей совет республиканың А. Д. Кравченко биле П. Е. Щетинкин командылаан шериглери Канск база Красноярск уездилерниң девискээринден Урянхай крайже шилчээннер. Июль 18-те Урянхай крайның төвү Белоцарскини эжелеп алганнар.

1919 чылдың сентябрьда партизаннарның кол күштериниң крайның девискээринден чорупканының соонда аңаа моол болгаш кыдат шериглер база катап идепкейжээн, олар тус черниң чонун үптеп база коргудуп турганнар. Колчакты тиилээн соонда, Кызыл шериг кыдат отрядтарны чылча шапкаш, ынчан 1920 чылдың төнчүзүнде — 1921 чылдың эгезинде сөөлгү кыдат солдаттар крайдан чорупкан. А 1921 чылдың чайын Моолга эгелээн хувискаал ужун оон моол отряд база чоруй барган.

1921 чылдың ортан үезинде РСФСР-ниң деткээни Тыва революционерлер Тываның национал бот-догуннаашкынын чарлаар дугайында шиитпирни хүлээп алган, Таңды-Тыва деп хамаарышпас Улусчу Республика тургустунган. Конституция, тук, сүлде хүлээп алдынган, алдын курлавыры, бюджет болгаш ССРЭ-де болгаш МНР-да бүрүн эргелиг төлээ черлери тургустунган.

Тыва Арат Республиканың 1936 чылда почта марказы

1922 чылда республиканың саң-хөө яамызы тургустунган.

1926 чылдан тура Тыва Арат Республика. 1924 чылда ССРЭ, 1926 чылда МНР күрүнени хүлээп көрген. Ынчалза-даа Кыдатка болгаш Тываны Кыдаттың кезии деп санаан делегейниң чурттарының хөй кезии ону хүлээп албаан[10].

Таңды-Уула сыннарының мурнуу талазында амгы Мөңгүн-Тайга, Өвүр, Тес-хем болгаш Эрзин кожууннар тываларның чурттап турар девискээрлерин 1932 чылда Тывага дамчыдып берген. ТАР биле МАР аразында кызыгаар дугайында дугуржулгага ат салганын чамдык төөгүчүлер ССРЭ-ниң ыйыдыышкыны-биле кылган деп үнелелди берип турар[11].

Тува во время Второй мировой войны

Кол чүүл: Тыва Ийиги делегей дайынының үезинде‎‎

1941 чылдың июнь 22-де Тыва Арат Республика Ийиги делегей дайынынче ССРЭ-ниң талазында кирген. Ол хүн Тываның Х Улуг Хуралынга чаңгыс үн-биле декларацияны хүлээп алгаш, чарлааны:

« Бүгү революстуг партия болгаш чазак баштаан тыва чон Совет Эвилелиниң фашистиг агрессорга удур демиселинге ону шуут тиилээринге чедир, амы-тынын харамнанмайн, бүгү күжү болгаш аргалары-биле киржиринге белен[12]. »

Ынчангаш гитлержи Германияга удур демиселге Совет Эвилелиниң албан ёзузу-биле эвилелчизи апарган бир дугаар күрүне ТАР болган.

1941 чылдың июнь 25-те Тыва Арат Республика Германияга удур дайынны чарлаан.

1941 чылдың июньдан 1944 чылдың августка чедир Тыва Арат Республика ССРЭ-ге 50 муң дайынчы аътты, а ол ышкаш 750 муң хире мал бажын салган, оларның барык 650 муңу халас. Ынчангаш тыва өг-бүле бүрүзүнден 10-100 баш малды ССРЭ-ге тургускан, колдуунда-ла ортумаа-биле 130 баш мал турган. Дайын үезинде Тыва Совет армияга 52 муң эжеш хаактарны, 10 муң чолдак тоннарны, 19 муң эжеш хол-хаптарын, 16 муң эжеш кидис идиктерни, 67 тонна дүктү, 400 тонна эътти, көк-тарааны, арбай далганын болгаш саржагны, а ол ышкаш он-он тонна ары чигирин, чимис-кат консерваларын болгаш концентраттарны, балык кылыгларын, тонна хире бинтилерни, чаңчылчываан медицинаның эмнерин, воск болгаш чук чоргусткан, ооң 90 % — халаска. Ол ышкаш, дайын төнерге, Украинага 30 муң инек белекке берген, оларның баш саны дайын соонда украин мал ажыл-агыйын катап тургузуп эгелээн. Республиканың бүгү алдын курлавырын, ниитизи-биле 35 млн рубль хемчээлдиг тыва алдынны (ол үениң) казып тывар эргезин ССРЭ-ниң харыысалгазынче шилчиткен[13].

1942 чылда ССРЭ-ниң чазаа Тывадан эки турачыларны шериг албанынга алырын чөпшээрээн. Ооң мурнунда ТАР-да чурттап чоруур орус дылдыг хамаатыларны Кызыл Шеригже мөөңнээрин чарлаан турган. Баштайгы эки турачылар 1943 чылдың майда Украинаның, Молдавияның, Румынияның, Венгрияның болгаш Чехословакияның девискээринге дайынчы хөделиишкиннерге киржип турган 25-ки аңгы танк полугунуң (1944 чылдың февральдан эгелеп, 2-ги Украин фронтунуң 52-ги армиязының составынга кирген) кирген.

1943 чылдың сентябрьда эки турачыларның ийиги бөлүү (206 кижи) 8-ки кавалерийжи дивизияның составынче кирген. Олар Украинаның барыын чүгүнде герман тылга рейдиге киришкен. Дайын чылдарының дургузунда Кызыл Шеригниң одуруунга Тыва Арат Республиканың болгаш Совет Тываның 8 муң чедир чурттакчылары шериг албанын эрттирип турган, оларның дыка хөйүн дайынчы ачы-хавыяазы дээш ССРЭ-ниң болгаш Тыва Арат Республиканың орденнери болгаш медальдары-биле шаңнаан.

Тува в составе СССР и РСФСР

1944 чылдың октябрь 11-де «ТАР-ны ССРЭ-ниң составынга хүлээп алырының дугайында» чарлыы
Россияның почта марказы, 1994 чыл: Тыва Республиканың россияның составынче киргениниң 50 чыл ою

1944 чылдың августуң 17-де Тыва Арат Республиканың Биче Хуралының VII сессиязы ТАР-ның Совет Социалистиг Республикалар Эвилелиниң составынче кирериниң дугайында декларацияны хүлээп алгаш, ССРЭ-ниң Дээди Совединге ССРЭ-ниң составынга Тыва Арат Республиканы РСФСР-ниң автономнуг облазы эргелиг кылдыр хүлээп алыр дугайында дилегни киирген.

ССРЭ-ниң Дээди Совединиң президиуму 1944 чылдың октябрь 11-ниң чарлыы-биле дилегни хандырып, РСФСР-ниң Дээди Совединге Тыва Арат Республиканы РСФСР-ниң составынга автономнуг область эргелиг кылдыр хүлээп аарын саналдаан.

РСФСР-ниң Дээди Совединиң президиумунуң 1944 чылдың октябрь 14-те үндүрген чарлыы-биле Тыва Арат Республиканы Россияның Совет Федеративтиг Социалистиг Республиказының составынга хүлээп алганының дугайында чарлыы-биле Тыва Арат Республиканы РСФСР-ниң составынга Тыва автономнуг область эргелиг кылдыр хүлээп алган.

Кол чүүл: Тыва АССР

1961 чылдың октябрь 10-да область Тыва АССР кылдыр эде тургустунган. 1961 чылдың декабрь 17-де Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң бирги чыыжынче соңгулдалар болуп эрткен.

1978 чылда Тыва АССР-ниң ССРЭ-ге кирген үезинден бээр баштайгы Конституциязы хүлээп алдынган.

1990 чылда республикага аңгы-аңгы язы-сөөк улус аразының байдал аажок баксыраан. 1990 чылдың чазын-чайын Хову-Аксы, Элегес, Сүт-Хөлге (тыва аныяктарның чамдыызы орус дылдыг чурттакчы чон-биле) үскүлежиишкиннер болган.[14], ол чүүл Кызылдан, Таңды кожууннуң Хову-Аксы суурдан, а ол ышкаш Каа-Хем биле Кызыл кожууннарның суурларындан, тодаргайлаарга республиканың эң-не холушкак этниктиг составтыг турган кезектеринден орус дылдыг чурттакчы чонунуң (1990 чылда 15 муң хире кижи) хөйү-биле Тывадан көжүп чоруптарынга чедирген. Орус чоннуң өскээр көжүп чоруп эгелээниниң база бир чылдагааны кылдыр ооң мурнунда 1980 чылдарда орустар колдуу ажылдап турган «ат-алдарлыг» болгаш «арыг» ажылчын олуттарже тывалар база кордап турарын немелде барымдаа кылдыр көрүп турар[15].

1990 чылдың декабрь 12-де Тыва АССР-ниң Дээди Соведи Тыва Совет Республиканың күрүне бот-догуннаашкынының дугайында декларацияны хүлээп алган[16].

1991 чылдың май 24-те РСФСР-ниң Улусчу депутаттарының съездизи Тыва АССР-ни Тыва ССР кылдыр эде тургускаш, РСФСР-ниң конституциязының 71 чүүлүнге эдилгени киирген[17]. Ынчалза-даа Тыва АССР-ниң автономнуг эрге-байдалын казыыры ССРЭ-ниң Конституциязының 85 чүүлүнге чөрүшкек турган.

ССРЭ-ге август путчунуң соонда, 1991 чылдың август 28-те Тыва АССР-ни республиканың Дээди Соведи Тува Республика кылдыр эде адаан[18]. РСФСР-ниң Конституциязында 1992 чылдың апрель 21-де үнген редакцияда ындыг ат быжыглаттынган[19].

Тыва Республиканың чазааның баштыңы хары угда Тываның президентизи албан-дужаалдыг болур кылдыр 1991 чылдың декабрьда киирген[20].

Амгы үези

Россия Банкызының тураскаалдыг чоозу (2014)

1993 чылда республиканың Конституциязының Тыва Республика деп чаа аттыг вариантызы хүлээп алдынган: тыва дыл «тыва язык» деп бижиттинген[21]. 2 ай эрткенде күш кирген Россия Федерациязының Конституциязында Тыва Республика деп атты быжыглаан. 1993 чылдың декабрь 12-де болган республика референдумунга бадылаттынган Тываның Конституциязында Россияның үндезин хоойлузу-биле 14 чөрүлдээлер кирген: дайын болгаш тайбың айтырыгларын бот-тускайлаң шиитпирлээр эрге, республика хамаатызы, суд системазы болгаш прокурор хайгааралы болгаш өскелер-даа[22].

Россияның почта марказы, 2010 чыл

2001 Чылда Республиканың Күштүг Болуп турар Конституциязынга «Тыва Республика» болгаш «Тува» деп аттар дең ужур-уткалыг апарган[23]. Конституция, принятая на референдуме 6 мая 2001 года, не содержала упоминаний о суверенитете, зато уравняла в правах русский и тувинский языки[24]. Ол ышкаш 2001 чылдың Конституциязы Республиканың Президентизиниң албан-дужаалын дүжүргеш, регионнуң баштыңы Россияның Президентизиниң томуйлааны Чазак даргазы болур кылдыр эде бадылаан[24][25].

2006 чылда регионалдыг парламентиниң 13 депутады РФ-тиң Президентизинге кыйгырыгга ат салганнар, ында республиканың баштыңы Ш. Д. Ооржакты албан-дужаалындан дүжүрерин дилээн[26]. РФ-тиң баштыңының харыызы келбээн, а ол тос ат салган кижилерни Чаңгыс демниг Россия партиязындан албан-ёзузу-биле үндүрген. Тайылбырында «депутаттарның хөделиишкиннери партияның кежигүннериниң аразында чөрүлдээлер тургузуп турар болгаш республикада байдалды кошкадырынга чедирип турар» деп бижээн[27]. 2007 чылдың чазынында РФ-тиң президентизи регион баштыңының албан-дужаалынга Ш. В. Кара-оолду кандидат кылдыр киирген, аңаа Ш. Д. Ооржактың талалакчылары удурланып шыдаваан[28].

2009 чылдың ноябрьда Россияның Президентизи Д. А. Медведев регион парламентилериниң кежигүннериниң санының хөйүн шүгүмчүлээш, чижек кылдыр Тываны киирген. Ооң мурнунда чылдың апрельде РФ-тиң президентизи Россияның Үндезин хоойлузунга Тыва Республиканың Конституциязының чөрүлдээлеринче кичээнгейни угландырган[25]. 2010 чылдың апрель 12-де Тываның Конституциязын Россияның конституциязынга дүүштүрериниң талазы-биле референдум эрттирген. Соңгукчуларның 95,36 хуузу бадылаар дээш соңгаан (соңгукчуларның 83,84 хуузу келген)[29][30]. 2010 чылдың референдуму Тываның Конституциязының 143 чүүлүнүң 31-ги чүүлүнче эдилгелерни киирерин көрүп турган: ылаңгыя тус черниң хамаатызы бооп болур арганы бүрүнү-биле ап каапкан[31].

Демдеглелдер

  1. ↑ Астахов С. Н. Древний каменный век республики Тыва (итоги изучения и перспективы исследования) Архивная копия от 22 октябрьның 2017 на Wayback Machine // Новые исследования Тувы, Выпуск № 3 / 2009
  2. ↑ [Астахов С. Н. Палеолитические памятники Тувы. — РАН ИИМК. — СПб.: Нестор-История, 2008. — ISBN 9-7859-818-7249-5.. Дата обращения: 21 февральдың 2018. Архивировано 9 октябрьның 2016 года. Астахов С. Н. Палеолитические памятники Тувы. — РАН ИИМК. — СПб.: Нестор-История, 2008. — ISBN 9-7859-818-7249-5.]
  3. ↑ Окладников А. П. Алтай и Тува в скифское время (1969)
  4. ↑ Тува — родина скифов. Дата обращения: 30 сентябрьның 2017. Архивировано из оригинала 2 ноябрьның 2005 года.
  5. ↑ Кляшторный С. Г. Касар-куруг: западная ставка уйгурских каганов и проблема идентификации Пор-Бажына // Археология, этнография и антропология Евразии, 50, 2012
  6. ↑ История Монголии, Том II, 2003
  7. ↑ Тувинское национально-освободительное движение. Дата обращения: 27 октябрьның 2020. Архивировано 31 октябрьның 2020 года.
  8. ↑ Л. Жажмсран. 1995
  9. ↑ Бондаренко Т. А. К 95-летию Белоцарска — Урянхайска — Красного — Кызыла Архивная копия от 2 январьның 2011 на Wayback Machine
  10. ↑ Кезик-чамдыктап хүлээп алдынган Кыдат Республика (Тайвань) 2002 чылга чедир Кыдат Республиканың дипаталдыг девискээриниң бир кезээ кылдыр Тываның девискээринче турган. (см. Потенциал конфликтности в зоне российско-монгольской границы в Туве Архивная копия от 4 марттың 2016 на Wayback Machine)
  11. ↑ Лузянин С. Г. Россия — Монголия — Китай в первой половине XX века. Политические взаимоотношения в 1911 −1946 гг. М.: Издательство «ОГНИ», 2003. — 320 с. ISBN 5-9548-0001-4
  12. ↑ Выставка «Тувинская Народная Республика – все для общей Победы!» откроется в Москве
  13. ↑ Тува: Неизвестная Война Архивная копия от 30 октябрьның 2012 на Wayback Machine. // Российская газета
  14. ↑ Кужугет А., Татаринцева М. "Этнополитическая ситуация в Республике Тыва накануне и после выборов в Федеральное Собрание России в 1993 году. «Исследования по прикладной и неотложной этнологии» Институт этнологии и антропологии РАН 1994. Дата обращения: 8 июньнуң 2018. Архивировано 25 октябрьның 2015 года.
  15. ↑ З. В. Анайбан. "Характеристика этнодемографических процессов Тувы в советский период" электронный научный журнал «Новые исследования Тувы» www.tuva.asia № 2-3 2011 г. Дата обращения: 8 июньнуң 2018. Архивировано 25 марттың 2020 года.
  16. ↑ Принятие Декларации о государственном суверенитете Советской Республики Тува (орус), Tuva.Asia. Архивтээн 2017 сентябрьның 30. Хынаан 30 сентябрьның 2017.
  17. ↑ Закон РСФСР от 24 мая 1991 года № 1326-I «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) РСФСР»
  18. ↑ Государственные символы Тувы: история и современность. Национальный музей Республики Тыва. Дата обращения: 30 сентябрьның 2017. Архивировано из оригинала 23 февральдың 2010 года.
  19. ↑ Закон Российской Федерации от 21 апреля 1992 года № 2708-I «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) Российской Советской Федеративной Социалистической Республики». Данный закон вступил в силу с момента опубликования в Российской газете 16 мая 1992 года.
  20. ↑ Закон Республики Тува от 18.12.1991 № 237 «О президенте Республики Тува» (рус.). www.sibnews.info. Дата обращения: 30 сентябрьның 2017. Архивировано из оригинала 9 марттың 2016 года.
  21. ↑ Конституция Республики Тыва 1993 года Архивная копия от 16 октябрьның 2008 на Wayback Machine
  22. ↑ З.В. Анайбан. Межэтническая ситуация и этнополитические процессы в постсоветской Туве. (PDF) C.4. ИЭА РАН (2011). — Серия: Исследования по прикладной и неотложной этнологии. Дата обращения: 30 сентябрьның 2017. Архивировано 14 февральдың 2019 года.
  23. ↑ Конституция Республики Тува — ОСНОВЫ КОНСТИТУЦИОННОГО СТРОЯ Архивная копия от 26 январьның 2021 на Wayback Machine. Статья 1. п 2. Наименования Республика Тыва и Тува равнозначны.
  24. ↑ 1 2 http://static.iea.ras.ru/neotlozhka/227-Anayban.pdf Архивная копия от 14 февральдың 2019 на Wayback Machine С. 5
  25. ↑ 1 2 http://static.iea.ras.ru/neotlozhka/227-Anayban.pdf Архивная копия от 14 февральдың 2019 на Wayback Machine С. 6
  26. ↑ http://static.iea.ras.ru/neotlozhka/227-Anayban.pdf Архивная копия от 14 февральдың 2019 на Wayback Machine С. 8
  27. ↑ http://static.iea.ras.ru/neotlozhka/227-Anayban.pdf Архивная копия от 14 февральдың 2019 на Wayback Machine С. 9
  28. ↑ http://static.iea.ras.ru/neotlozhka/227-Anayban.pdf Архивная копия от 14 февральдың 2019 на Wayback Machine С. 10
  29. ↑ Жители Тувы высказались за сокращение парламента
  30. ↑ Конституцию Тувы привели в соответствие. Дата обращения: 21 февральдың 2018. Архивировано 19 февральдың 2012 года.
  31. ↑ http://static.iea.ras.ru/neotlozhka/227-Anayban.pdf Архивная копия от 14 февральдың 2019 на Wayback Machine С. 7

Литература

  • Под общей ред. С.И. Вайнштейна, М.Х. Маннай-оола. История Тувы. тт. 1,2. — Новосибирск, 2001. — ISBN 5-02-030636-3. — ISBN 5-02-030625-8.
  • Сойоты // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Шөлүлгелер

Дөзү – «https://tyv.ruwiki.ru/w/index.php?title=Тываның_төөгүзү&oldid=223064»