Тыва Ийиги делегей дайынының үезинде

Рувики деп сайттан

РЭА-ның экспертизазы

Logo-ran.png
Россияның Эртемнер Академиязының
экспертизазын эрткен
Номчуур
Aprove.svg

РЭА-ның экспертизазы

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россияның Эртемнер Академиязының
экспертизазын эрткен
Номчуур

Тыва Арат Республика Ийиги Делегей дайынынга 1941 чылдың июнь 22-де, Ада-чурттуң Улуг дайыны эгелээни-биле Гитлерниң талалакчыларынга удур коалицияга коштунуп алгаш, дайынга киржип эгелээн.

Тыва эки турачылар Кызыл Шеригниң составы-биле чөөн чүктүң фронтузунга киржип турганнар. 1944 чылдың октябрь 14-те ТАР ССРЭ-ниң составынче киргеш, Тыва Автономнуг область апарган. Ол үеден тура тыва эки турачылар Совет Эвилелиниң хамаатылары болбушаан, дайын төнчүзүнге чедир киришкеннер.

Киирилде

ТАР-ның тургустунганы

Кол чүүл: Тыва Арат Республика

Ол үеде «Таңды-Урянхай» деп билдингир турган Тыва 1912 чылга чедир Кыдаттың Цин династиязының чагыргазының адаанга турган. Кыдатка 1913 чылда доозулган Синьхай хувискаалының соонда, Тыва нояннар Россияның императору Никалй II-ге Тывага хамаарыштыр протекторат тургузарының дугайында дилеглерни чаңгыс эвес удаа киирип келген. 1914 чылдың апрель 4-те император Тываның девискээрлерин Россия империязының составынга протекторат кылдыр хүлээп алырынга албан ёзузу-биле чөпшээрелди берген. Ооң соонда Урянхай край деп аттыг Енисей губерниязынга каттышкан[1].

ССРЭ-ниң Дээди Чөвүлелиниң Президиумунуң Тываны ССРЭ-ниң составынга автономия эргелиг киирериниң дугайында чарлыы (1944 чыл)

Тыва Россия империязының составынче кирип турган кыска үеде, Кыдаттың, Японияның болгаш Моолдуң салдары чидигленмезин дээш, ооң девискээринге Чөөн Сибирьниң өске национал регионнарынга ышкаш, хаанныг чазак аажок оваарымчалыг политиканы чорудуп турган[1].

1919 чылда, Хамааты дайынның кидин түлүк үезинде, большевик удуртулга РККА-ның кезектеринге Урянхай крайның девискээринге турарын шуут хоруп каан, ону ынчан-на автономнуг болурун чүгле чагырып турган эвес, а бир эвес аңаа большевик хөөннүг күштерниң эрге-чагыргага чедип келзе, хамаарышпас деп чарлаары планнаттынган турган[2]. Шак-ла ынчаар болган: 1921 чылдың август айда, Кызыл Шеригниң күжү-биле барон Р.Ф. фон Унгерн-Штернбергтиң Азия дивизиязын шуут чылча шапкан соонда, Тывага «Араттың хувискаалы» болган, ону Совет Россия изии-биле деткип турган. А августуң 13-тен 16-га чедир Таңды кожууннуң Суг-Бажы суурга Тыва Арат Республиканың тургустунганын чарлаан болгаш баштайгы Тыва Конституцияны хүлээп алган тос кожууннуң Бүгү Тываның тургузукчу хуралы болуп эрткен[1].

Совет-Тыва харылзаалар

ТАР-ның политиктиг бот-тускайлаң чоруу де-юре РСФСР-ден дыка хамааржыр турган. Чижээлээрге республиканы чарлаан Бүгү Тываның тургузукчу хуралынга олурушкан совет делегация ТАР-ның даштыкы политика адырынга РСФСР-ниң өмээржилгези-биле ажылдаар ужурлуг деп дүрүмнү тускай резолюцияга быжыглаарын негээн[1].

1923 чылдың январьда совет-тыва кызыгаар шуут тодараттынган. Ол-ла чылын ТАР-ның девискээринге турган РККА-ның контингентизин, 1921 чылда ийи күрүнениң чазактарының аразында чардынган дугуржулга ёзугаар, ооң кызыгаарындан үндүрүпкен[3].

1925 чылдың чайынында ССРЭ биле ТАР аразында күрүнелер аразында эвилелчи харылзааларны быжыглаан «РСФСР биле Таңды-Тыва Арат Республиканың аразында эп-найыралдыг харылзаалар тургузар дугайында» керээге ат салган. Керээ чарарының эгелекчизи ССРЭ болган. Керээде Совет чазак Таңды-Тываны шуут-ла бодунуң девискээри кылдыр көрбейн турар болгаш аңаа хамаарыштыр кандыг-даа тура чок деп айыткан. Оон аңгыда удур-дедир экономиктиг сонуургалдыг чоруу-биле ССРЭ Тываның хамаатыларынга Совет девискээрге аай-дедир чоруур, садыглаар болгаш чурттаар адырларга элээн чиигелделерни, а ССРЭ-ниң девискээринде чурттап турар тываларга кызыгаар эртериниң шыңгыы участоктарынга чиигеткен чурумун берген[3].

1920 чылдарның төнчүзүнде-1930 чылдарның эгезинде Тывага политиктиг репрессияларның баштайгы чалгыы чоруп турган. Сөөлзүредир ындыг чүүлдер он чылдың дургузунда болуп келген. Тыва Республиканың прокуратуразының медээзи-биле, 1930 чылдарда ТАР-га 1286 кижи репрессияга таварышкан, а өске тайылбыр ёзугаар алырга, оларның саны 1700 кижи чеде берген.[4]. Репрессияга таварышкан кижилерниң аразында ССРЭ-де ышкаш Тываның хөй-хөй көскү күрүне ажылдакчылары, ооң иштинде ТАР-ның Сайыттар Чөвүлелиниң бирги даргазы Монгуш Буян-Бадыргы база Биче Хурал Президиумунуң даргазы турган Куулар Дондук база кирген. Олар Японияның талазынче шпионнап, контрреволюстуг үймээн белеткеп турган деп буруудаттырганнар. Тывага политиктиг арыглаашкыннарның кол эгелекчизи кылдыр Совет удуртулганың дыка таарзынып турганы Тываның Араттың революстуг намының Төп комитединиң бирги секретары Салчак Тока сөс ап .

Чепсектиг күштери

1930 чылдарның бирги чартыында Япон империя Маньчжурияны эжелеп алгаш, ооң девискээринге Маньчжоу-го деп марионетка күрүнени үндезилээш, а 1937 чылда Кыдатка удур улуг хемчээлдиг дайынны эгелээн. Ол байдал Тываның удуртулгазын чурттуң шериин болгаш камгалалын быжыглаар элээн каш чугула хемчеглерни эрттиреринче ол идигни берген. 1939 чылдың ноябрьда болуп эрткен ТАР-ның XI съездизи партияның Төп Комитединге чоокку 2-3 чылдарда шеригни бүрүн чепсеглениишкин-биле хандырар болгаш ооң дайынчы белеткелиниң деңнелин оон-даа бедик деңнелче көдүрер даалганы берген. 1940 чылдың февраль 22-де ТАР-ның Биче Хуралының доктаалы Шериг херээниң яамызын тургузарынга чөпшээрелди берген, ол дораан шеригни чаа чепсектиң болгаш дайынчы техниканың хевирлери-биле чепсеглээр, командалыг кадрларның белеткелин экижидер база кезектерниң дайынчы белеткелин бедидер талазы-биле хемчеглерни алган. ТАР-ның баштайгы шериг сайыды (1940—1943) полковник (сөөлүнде — генерал-майор) Гессен Шоома турган[5].

Аът мунган кызыл шеригжи ТАР-ның почта марказында (1942 чыл)

ССРЭ-ниң чазаа болгаш РККА командылалы ТАР-га материал-техниктиг баазаны хөгжүдеринге болгаш кадрлар белеткээринге улуг дузаны көргүзүп турганю Тываның Араттың Революстуг Шерииниң ортумак болгаш дээди командылал составы ССРЭ-ниң шериг өөредилге черлеринге ооң иштинде М. В. Фрунзе аттыг шериг академиязынга болгаш Чиңгине штабтың Академиязынга белеткелди эрткен. Тываже оон аңгыда совет шериг инструкторларны база чөвүлекчилерни чалап турган[5].

Дайынче шургуп киргени

1941 чылдың июнь 22-де — Ада-чурттуң Улуг дайынының эгелээн хүнү — ТАР-ның Улуг Хуралының Х съездизин Тывага дарый эрттирген. Хуралга чыылган съездиниң делегаттары (334 кижи) чаңгыс үн-биле декларацияны хүлээп алган, ында чарлаттынганы болза[6]:

«Бодунуң революстуг намынга, чазаанга баштаткан тыва чон амы-тынын харамнанмайн, совет улустуң фашистиг агрессорга удур демиселинге бүгү күжү болгаш аргалары-биле ону шуут тиилээринге чедир киржиринге белен»

Декларацияны хүлээп алгаш, нацистиг Германияга болгаш ооң эвилелчилеринге дайынны албан ёзузу-биле чарлап ССРЭ-ниң талазынга дайынче киргенин Тыва айыткан[7]. Германияга удур дайынга ССРЭ-ни деткиир дугайында чарлалга Тыва Великобританияны мурнаан. Совет чонга адрестээн Уинстон Черчилльдиң радиокыйгырыын июнь 22-де кежээкиниң 11 шакта дамчыткан, а Тывадан шак-ла ындыг дыңнадыг хүннүң бирги чартыында-ла келген[8].

ТАР-ның талазындан дайын чарлаттынганын делегейниң картазындан ол чуртту тыппаанындан Гитлер канчаар-даа харыы бербээн деп нептереңгей тоолчургу чугаа бар[9]. [[Файл:Tuvan eskadron 1943.jpg|thumb|300px|Тыва кавалерийжи эскадронну фронтуже үдээни Кызыл, 1943] Ада-чурттуң Улуг дайынының баштайгы хүннеринден эгелээш, Тыва Арат Республиканы болгаш ооң чепсектиг күштерин шериг байдалче шилчиткен. Бир эвес дайын мурнунда ТАР-ның шериг кезээнге 489 кижи турган болза (4 взводтан 4 эскадрон, а ол ышкаш танк взводу, харылзаа взводу, пулемёттуг чартык эскадрон, хөгжүм взводу, интендант взводу), 1941 чылдың төнчүзүнде 1136 кижи чедир өскен[5]. Оон аңгыда, дайын чарлаан соонда, ТАР-ның эрге-чагыргазы тус черниң азы совет бүдүрүлгениң адыгжы болгаш соок чепсээ-биле чепсегленген тыва эки турачыларны фронтуже чорударын совет удуртулгага саналдаан, ындыг-даа болза, ылаңгыя Тываның чурттакчы чонунуң эвээш болуп турарын барымдаалааш, ындыг хевирлиг дузаламчыга Москва чөпшээрешпээн[7].

1941 чылдың июль 26-да ТАР-ның ССРЭ-де бүрүн эргелиг төлээзи Сат Намчак ССРЭ-ниң даштыкы херектер сайыдының оралакчызы А. А. Соболевке Тываның экспорт планын ажыр күүседиринге болгаш ону 50 % көвүдедиринге, а ол ышкаш өрени 1,3 миллион рубльге доп-дораан дуглаарынга беленин дыңнаткан. Оон аңгыда Кызыл Шеригниң эргезинче 5 муң аътты дамчыдарын, совет камгалал ужур-дузалыг барааннарның киир сөөртүлгезин эвээжедирин, үш шериг самолёттарын тударынга херек акша-хөреңги чыылдазын организастаарын, тыва улустуң революстуг шерииниң (ТАР-ның) хууда составын сан-биле ийи катап өстүрерин болгаш өөредирин саналдап турган. Июль 29-та Соболев тыва чонче болгаш ТАР-ның удуртулгазынче өөрүп четтириишкин-биле харыыны чоруткан: «фашизмге удур шиитпирлиг болгаш хайыра чок демиселче эш Сталинниң кыйгырыынга харыы дээш»[10].

1941 чылдың август 8-те И. В. Сталин Тыва чонга ТАР-ның 20 чыл ою-биле байыр чедиргеш, «тыва чоннуң фашизмни чылча шаварынга совет чон-биле кады холунга боо-чепсектиг чоруурунга беленин совет удуртулга улуг сеткил ханыышкын-биле демдеглеп турар» деп демдеглээн[10].

Материалдыг дуза

Дайынның баштайгы хүннеринден-не ТАР ССРЭ-ге материалдыг дузаны көргүзүп эгелээн. Чижээлээрге, күрүнениң 30 сая рубль түңнүг алдын курлавырын, ол ышкаш Тываның алдынын 5 миллион рубль хире түңге казып тыпкан алдынны Совет Эвилелинге дамчыдып берген. А ССРЭ-ге Тываның чурттакчы чонунуң эки тура-биле материалдыг дузаның ниити түңү айыттынган үе дургузунда 60 миллион рубль ашкан[7].

Дайынче кирген соонда үр-даа болбаанда тыва үлетпүр шериг чагыгларын күүседиринче угланыышкынныг апарган. Ыяш заводунда чүък сөөртүр цехти, кургадыр машинаны тудуп, хаактарны хөйү-биле бүдүрерин шиңгээткен. Алгы-кеш болбаазырадыр заводта чаа цехтер көстүп келген, алгы-кеш эттээр немелде машиналарны делгемчиткен. Завод ажылдакчыларының саны барык чеди катап көвүдээн. Тарылга ажыл-агыйы-биле шак-ла ындыг өскерлиишкиннер болган: тарылга шөлдери калбарган бараан бүдүрүлгези база сиген белеткели көвүдээн. Херээжен улус кырганнар болгаш элээдилер фронтуже аъттанган эр кижилерни солуп турган[10].

1941 чылдың июньдан 1944 чылдың августка чедир ТАР ССРЭ-же 50 муң дайынчы аътты, а ол ышкаш 700 муң ажыг баш малды чоруткан, оларның барык 650 муңу халас. Барык тыва өг-бүле бүрүзү 10-дан 100 баш чедир бодунуң малын салган (ынчангы тываларның өг-бүлелеринде, моолдар ышкаш, хууда ажыглалда мал бажының саны ортумаа-биле эвээш дизе 130 баш турган). Чүгле 1944 чылдың чазын хосталган Украинага 27,5 муң тыва инектерни белекке берген. Украин чон ССРЭ-ниң шупту чоннары ышкаш Тыва Арат Республиканың ажыл-ишчи чонунун акы-дуңмалышкы ёзу-биле көргүзүп турары фронтуга болгаш хостаттынган районнарга дузазын ханы үнелеп, кажан-даа утпас деп Украин ССР-ниң Дээди Чөвүлелиниң Президиуму Тываның Биче Хуралының Президиумунуң телеграммазында демдеглээн[7].

Дайын чылдарында Тыва Совет армияның хереглелинге 52 муң эжеш хаактарны, 10 муң чолдак тоннарны, 19 муң эжеш хол-хаптарын, 16 муң эжеш кидис идиктерни, 67 тонна дүктү, 400 тонна эътти, көк-тарааны, арбай далганын болгаш саржагны, а ол ышкаш он-он тонна ары чигирин, чимис-кат консерваларын болгаш концентраттарны, балык аймаан, тонна бинт шарыгларын, чаңчылчаан медицина эмнерин, воск болгаш чукту чоруткан. Үстүнде санаттынган чүүлдерниң 90 % чедир халаска дамчыткан[7].

Тыва эскадрилья

1943 чылдың март 16-да Москва чоогунуң «Чкаловский» аэродромунга, ССРЭ-ниң авиабүдүрүлге наркому А. И. Шахуринниң чанынга, ТАР-ның делегациязы тываларның чыгган акша-хөреңгизи-биле туттунган 10 Як-7Б-ни РККА-ның 133-кү хыдыкчы ужар чүүл полугунуң ажыглалынче байырлыг ёзу-биле дамчыдып берген. Ол болуушкун-биле холбаштыр полк командири майор Амельченко хыдыкчыларны 3-кү авиация хыдыкчы эскадрильяның командири Новиковка дамчыдып бергеш, тодаргай экипажтарга быжыглаан дужаалды үндүрген[11].

Файл:Tuva planes.jpg
1943 чылдың март 16-да «Чкаловский» аэродромунга тырттырган Як-7Б самолеттарның тыва акша-хөреңгизи-биле туткан чуруктары. Үстүнде чуруктарда «ТАР-ның Таңды кожуундан» база «Тыва чондан» деп бижиктер көстүп турар

Шупту самолеттарны Новосибирскиде 153-кү заводка чыып кылган. Дамчыдылга үезинде олар тактиктиг дугаарлар чок турган (оларны сөөлзүредир хыдыкчыларның килилеринге бижип каан). «Таңды хошундан» деп аттыг самолетту (хошун — ТАР-га административтиг кезек) Амельченко боду бодунга быжыглаан. Арткан хыдыкчыларда ак будук-биле «Тыва чондан» деп бижиттинген турган[11].

Дайын төнгүжеге чедир тыва эскадрильяның чаңгыс-даа самоледу кадагалаттынмаан. 1943 чылдың июльга чедир машиналарның хөй кезии тулчуушкуннарга чазылган азы үрелген. Ол үеде кижилер болгаш самолеттар-биле четчелеттинген 133-кү хыдыкчы ужар чүүл полугу Брянск фронтузунга 234-кү хыдыкчы ужар чүүл дивизиязының составынга дайынчы хөделиишкиннерже катап кирген. 1943 чылдың июль 10-да болган агаар тулчуушкунунуң соонда полктуң составынга чаңгыс-даа тыва хыдыкчы артпаан[11].

ЯК-7Б-ниң дайынчыларының экипажтарын тургузуп турган 133-ки авиация хыдыкчы полугунуң 20 шериг албанныгларындан чүгле үжү дайынны шыдашкан. Дайын үезинде база үш кижи амы-тынындан чарылган, ынчалза-даа 1943 чылдың июль соонда. ТАР-ның акша-хөреңгизи-биле туткан самолеттарны хандырып турган арткан ужудукчулар болгаш бортмеханиктер 1943 чылдың марттан июльга чедир чок болган[11].

Тывалар дайын шөлүнге

ТАР-ның эки турачы шериглери

Аъттыг шериг

1943 чылдың сентябрь 1-де Кызылдан 208 кижи составтыг эки турачы аъттыг шеригни үдээн. Муромга болгаш Ковровка 2-ги курлавыр аъттыг шериг полугунга белеткелдиң кыска курузун дооскаш, эскадрон ноябрь 16-да дайынчы белеткелдиң шылгалдазын чедиишкинниг эрткен. Шылгалданы эрттирип турган генерал-полковник О. И. Городовиков тываларның дугайында эки деп үнелээш, мынча деп онзалап демдеглээн «кижилер эки белеткенген, а ол ышкаш дайынчы болгаш политиктиг белеткел талазы-биле бедик деңнелдиг болгаш шуут белен дайынчылар болду»[12].

Кавалерийжилер белеткел соонда, 6-гы гвардейжи казак кавкорпустуң эргезинге келгеннер. Ноябрь 8-те 8-ки гвардейжи кавалерийжи дивизияның 31-ги гвардейжи аъттыг шериг полугунуң хууда составы капитан Түлүш Кечил-оолдуң командылалы-биле 177 кижи санныг тыва эки турачыларның отрядын бодунуң одуруунга хүлээп алган[13]. Декабрь 15-те эки турачылар Снегиревка суурга даңгырак хүлээп алган, а оон Украинаже чорупканнар[12].

Украин ССР-ниң хөй кезиин хостап 8-ки гвардияның аъттыг шериг дивизиязы Барыын Украинаның девискээринге немецтерниң болгаш украин националистерниң тылынга ханы аъттыг рейдилерни чорудуп турган үеде Тываның эскадрону ооң составынга тулчуп турган[14][7]. Барыын Украинаның ниитизи-биле 80 чурттакчылыг черлерин хостаарынга тывалар киришкен[12][15].

Галицияга болгаш Волыньга тулчуушкуннар үезинде дайзынның солдаттары тыва аъттыг шеригжилерден дыка коргар турганнар. Чижээлээрге, 1944 чылдың январьда Деражно (амгы Украинаның Волынь облазы) чоогунга тулчуушкунга туттурган немец офицер Г. Ремкениң байысаалга үезинде чугаазы-биле, бодунуң командылап турганы солдаттар медерелинде «ол варварларны [тайылбыр — тываларны] Аттиланың аг-шериинге дөмейлеп хүлээп ап турган», ынчангаш кандыг-даа дайынчы сорук чок апарып турган. Немецтерниң аразынга тыва аъттыг шеригжилер «Кара өлүм» деп шолалыг турганы билдингир (нем. «Der Schwarze Tod»). Ооң кол чылдагааны тываларның чаңчылчаан шериг этиказының аайы-биле колдуунда дайзыннарны диригге тутпайн турганында бооп болур[7].

Аткаарлап бар чыткан немецтерни сүрүп тургаш, составынга тыва эки турачылар тулчуп турган полк Ровноже халдап кирген. Февраль 1-де тывалар тууйбу заводун эжелеп алгаш, арткан шеригжи күштерден элээн ырадыр бурунгаар чүткүп үнүп келгеннер. Ажык халдаашкынны сайзырадып, капитан Кечил-оол баштаан эскадрон демир-орукче үнүп, таарымчалыг үени ажыглап, дайзынның солдаттарынче халдаан. Оруунга шериг техникалыг эшелоннар тургулаан демир-орук станциязынче халдып киргеш, полктуң арткан кезээн манап алгаш, Ровноже халдап кирип келгеннер. Эрес-дидим маадырлыг чоруу дээш 17 тываны Алдар орденнери-биле шаңнаан[16].

Фронтуже аъттанган тыва эки турачыларның чүгле 165 дайынчы чуртунче чанып келген. 2013 чылда 8-ки гвардейжи кавалерийжи дивизияже каттыжып кирген 206 эки турачы бөлүктүң кежигүннериниң сөөлгүзү — санинструктор Вера Чүлдүмовна Байлак 2013 чылда чок апарган, ол элээн каш совет шериг шаңналдарга төлептиг болган[7].

Тыва эки турачы танкистер

1943 чылдың март 18-те Сайыттар Чөвүлелиниң даргазының оралакчызы Салчак Сергей ТАР-да ССРЭ-ниң бүрүн эргелиг төлээзи М. Г. Сущевскийге тыва танкистерни фронтуже чорударынга беленин дыңнаткан. 1943 чылдың май 11-де үнген чагаазы-биле А. М. Чимбага тыва чазактың дайынче тыва эки турачы танкистерни хүлээп алыр дугайында киирген дилээ хандарттынган дугайында дыңнаткан[10]. [[Файл:Tuva tankists.jpg|thumb|300px|Тыва эки турачы танкистер. Кызыл, 1943]] Фронтуже чорудар мурнунда кордакчылар элээн каш шылгалдаларны эртер ужурлуг турган. Олар хүрежип, аът чарыштырып, картон кара адып турганнар[15]. ТАР-дан баштайгы эки турачылар — 11 кижи — 1943 чылдың майда РККА-ның одуруунче кирген болгаш кыска өөредилге курузун эрткеш, 25-ки аңгы танк полугунче киргеннер. 1944 чылдың февральдан эгелеп, 2-ги Украина фронтузунуң 52-ги армиязының составынга кирип турган болгаш Украина, Молдавия, Румыния, Венгрия болгаш Чехословакияның девискээринге тулчуушкуннарга киржип турган[12]..

ТАР-га чурттап турган совет хамаатылар

ТАР-ның чурттакчы чонунуң элээн кезии (эвээш дизе 12 муң кижи) онза эрге-хоойлу статустуг (ийи дакпыр хамааты болуру ышкаш) болганда, 1941 чылдың ноябрь 10-да совет болгаш тыва удуртулга республикада чурттап турар 19-тан 40 хар чедир назылыг совет хамаатыларны мөөңнээриниң дугайында каттышкан шиитпирни хүлээп алганнар. Келдириишкин эрттирери-биле холбашкан бүгү чарыгдалдарны тыва чазак бодунга хүлээнип алган[12].

1942 чылдың январь 26-да келдириишкин комиссиязы ажылдап эгелээн. Февраль айның дургузунда хүннүң чыгыы тыва-совет кызыгаарны тус-тузунда 100—120 кижи чүдүрген автоколонналар эртип турган. Ооң соонда хөй орус суурларга колдуунда чүгле кырганнар херээженнер болгаш уруглар артып калган деп бирги эң-не массалыг кыйгырыгның үежилери сактып чугаалап турганнар. Шеригже келдиртилге назы-хары (18 хар) четкенде, ийи дакпыр хамааты эргелиг оолдар фронтуже келдиртирин уламчылаан. Сөөлгү мобилизация ТАР-га 1944 чылда, дайынче 1926 чылда төрүттүнген аныяктарны кыйгыртып турда болган. Эң адаа-биле безин алырга, ТАР-да орус колония фронтуже 3,5 муӊ ажыг дайынчыларны аъттандырган, оларныӊ 900 хире кижизи эки тура-биле ынаар чорупкан. База 200 хире кижини күш-ажыл фронтузунче алгаш, тылда: Красноярск, Кемерово, Канск, Черногорскунуң заводтарынга ыяш дилдирер черлерге, хөмүр-даш уургайларынга ажылдадып турган[12].

Ниитизи-биле дайын чылдарында Кызыл Шеригниң одуруунга 8 муң чедир Тывадан дайынчылар шериг албанын эрттирген. Олар дайынның төнчү чадазының Корсунь-Шевченков, Уманск-Ботошан, Ясск-Кишинев, ол ышкаш Дебрецен болгаш Сандомир-Силез операциялары дээн ышкаш хөй кол тулчуушкуннарг киришкен. ТАР-га мөөңнеттинген совет хамаатылардан тургустунган кезектер бүзээлеткен Ленинград болгаш Белоруссияны хостаар тулчуушкуннарга киришкен[12].

20 хире тыва дайынчылар Алдар орденинге төлептиг болган, база 5,5 муң тыва дайынчылар өске совет болгаш тыва шаңналдарның эдилекчилери болганнар. Чижээлээрге, тыва Хомушку Чүргүй-оол дайын дургузунда үстүнде адаанывыс 25-ки танк полугунуң механик-чолаачызы чораан, Совет Эвилелиниң Маадыры атка төлептиг болган, а ооң өске чаңгыс чер-чурттуу Кыргыс Чамзырын 1945 чылдың май 9-ту Прагага уткааш, дыка хөй совет орденнерниң, ооң иштинде Алдар ордениниң эдилекчизи болган[7].

ССРЭ-ге каттышканы

ССРЭ-ге каттыжар дээн баштайгы оралдажыышкынны ТАР-ның удуртулгазы 1939 чылда-ла кылган чадавас[17], ынчалза-даа ол дугайында медээлер эвээш арткан. Тываны ССРЭ-ниң составынга хүлээп алырының дугайында дараазында дилегни ТАРН-ның Чиңгине Секретары Салчак Тока 1941 чылдың апрель 26-да чоруткан[18]. Чиңгине Секретардан аңгыда ТАРН ТК-ның политбюрозунуң шупту кежигүннери дилегге база атты салганнар. 1941 чылдың дилээн ССРЭ дораан хандырбаанын колдуунда даштыкы политиктиг чылдагааннар-биле — Финляндия-биле дайын үезинде чедимче чок чоруктардан болгаш оон ыңай Германия-биле дайынче кирип турганы-биле холбаалыг чадавас деп санап турар[19], ынчалза-даа ол чүүл ТАР-ның удуртулгазынга албан-ёзузунуң документилеринге Совет Эвилелин «социалистиг төрээн чуртувус» деп адаарынга шаптык болбайн турган[20]. Например:

< … > Бистиң социалистиг төрээн чуртувус ССРЭ-ге тыва чоннуң кызыгаар чок бердингениниң чаа илерээшкинин улуг сеткил ханыышкын-биле демдеглеп тура, ТАР-ның Биче Хуралының Президиуму, ТАР-ның Сайыттар Чөвүлели болгаш ТАР-ның Төп Комитединиң ДОКТААЛЫ:< … >

— ТАР-ның Биче Хурал президиумунуң, ТАР-ның сайыттар Чөвүлелиниң база ТАРН-ның Төп Комитединиң маадырлыг Кызыл шеригге белек-селектиң ийиги эшелонун чорударының дугайында Доктаалындан. 1942 чылдың апрель 8[20]

<…>ТАР-ның ажылчы чоннары немец эжелекчилерни чылча шаварынга болгаш бистиң социалистиг төрээн чуртувус — ССРЭ-ни гитлержи четкерлерден арыглаарынга маадырлыг Кызыл Шеригге бүгү тала-биле акы-дуңмалышкы дузаны чедирерин күзээш, фронтуга Тыва Арат Республика деп авиаэскадрильди тударынга акша-хөреңгини чыып эгелээн<…>

— ТАРН ТК-ның политбюрозунуң «Тыва Арат Республика» деп авиаэскадрильди тударынга акша чыырының дугайында» доктаалындан, 1942 чылдың декабрь 23[20]

1943 болгаш 1944 чылдарда Салчак Тока ССРЭ-ниң даштыкы херектер наркому Вячеслав Молотов-биле ужурашкаш, ТАР-ны киирип алырының дугайында айтырыгны база катап көдүрүп турган[19]. 1941 чылдың дилээнге эки харыы Тываже 1944 чылдың август айда чоруттунган. Ооң соонда, 1944 чылдың август 17-де ТАР-ның Биче Хуралының VII сессиязы ССРЭ-ниң составынче Тыва Арат Республиканың киргениниң дугайында декларацияны хүлээп алгаш, чогуур дилегни ССРЭ-ниң Дээди Совединче киирген. Дээди Советтиң президиумунуң 1944 чылдың октябрь 11-де чарлыы-биле дилегни хандыргаш, Тыва РСФСР-ниң составынче автономнуг область эргелиг кирген. Ооң уламындан Тыва Араттың Революстуг Шерии дүшкеш, Сибирь шериг округунуң Кызыл Туктуг шериг округунуң 7-ги аңгы кавалерийжи полугу кылдыр эде тургустунган. Тываның шериг херектер яамызы областың шериг комиссариады кылдыр эде тургустунган[5].

Тываны Совет Эвилели каттыштырганынга политиктиг үнелел

ТАР-ның эрге-чагыргазының ССРЭ-ге хамаарыштыр тодаргай эки сеткилдиг хамаарылгазы турган-даа болза, чамдык шинчилекчилер Тываның каттышканын аннексия деп көөр. Ооң ажык-дузазы-биле бир дугаарында ТАР-ның Совет Эвилелинге референдумнуң азы плебисциттиң түңнелдери-биле эвес, а чурттуң удуртулгазының совет салдарның адаанга турган шиитпири-биле катчып келгени чугаалап турар[21]. Чижээ, Тываже 1939 чылда бөлүк чөвүлекчилер чедип келген, ооң сорулгаларынче республиканың чаа Конституциязын болгаш ТАРН-ның программазын ажылдап кылыры кирип турган[17]. Ол бөлүктүң удуртукчузу Андрей Жданов сөөлүнде Эстонияның ССРЭ-ге каттыжарынга дузалашкан[22]. Ол ышкаш ТАР-ның барык бүгү политиктиг элитазы Совет Эвилелинге эртем-билигни чедип алганы база чугула. Чижээ, ТАРН-ның Чиңгине секретары Салчак Тока Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университедин дооскан[23]. Оон аңгыда ТАР-ның удуртулгазы 1944 чылдың ноябрьга чедир Совет Эвилелинге Тываның каттышканының фактызын хамаатылардан чажырып турган.

Аңаа чөрүштүр, шинчилекчилерниң чамдыызы каттыжыышкын эки тура биле болган деп санап турар. Чижээлээрге, чөөн чүк шинчилекчизи болгаш Дээди Хуралдың депутады Николай Абаев кандыг-бир референдум азы плебесцит эрттирбээн-даа болза, Таңды-Урянхай чонунуң шынап-ла хостуг (эвээш дизе-ле чурттакчы чоннуң хөй кезиинге) күзел-соруун илереткени-биле, Таңды-Тыва Арат Республика ССРЭ-ге каттышкан деп бадыткап турар[24]. ТАР-ның тургустунганындан бээр Тыва биле Совет Эвилелиниң аразында экономиктиг, политиктиг болгаш социал харылзаалар чайгылыш чок улам улгадып келген. ХХ чүс чылдың 30 чылдарынга чедир совет политиктиг аппаратты барык долузу-биле хоолгалаанынга, совет өөредилге черлеринге белеткеттинген хөй-хөй специалистерниң тыптып келиринге болгаш орус дылды нептередиринге чедирген[23][25]. Каттыжарын чарлаан соонда хөй-ниитиниң санал-оналын сайгарып көөрге, чурттакчы чоннуң хөй кезии ындыг шиитпирни эки деп хүлээп алганы илереттинген[23]. Ниитизи-биле алырга, тываларның Совет Эвилелин деткиириниң дугайында Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде чоруткан эки турачы дузазының хемчээли чугаалап турар. Совет Эвилелинге ТАР каттышкан соонда ындыг деткимче соксавааны[20] база ону Бети дизе, ол каттыжыышкынның күш-биле болбаанының дугайында каксы херечилеп турар. Ынчалзажок ССРЭ каттыжыышкынга ТАР-дан артык сонуургалдыг турганын шинчилекчилерниң кайызы-даа хүлээп турар, бо эгелээшкин колдуунда совет эрге-чагыргадан үнүп турган.

Тываның Совет Эвилелинге каттышканын үнелээрде, консенсустуң чогу (бир дугаарында кыдат шинчилекчилерниң аразындат Тываны Даштыкы Моолдуң чарылбас кезээ деп чаңчыл ёзугаар көрүп турары, ооң бот-догуннаашкынын ССРЭ-ниң-даа, Россияның-даа эртемденнерниң саналында, каттышканының бүрүн эки туразының дугайында бодалы) болгаш төөгү документилериниң чөрүлдээлии барыын чүктүң ажылдарынга аннексиядан өске нейтралдыг «absorption» (сиңирилге) деп терминни калбаа-биле ажыглаттынып турарынга чедирген[19].

Үнелел болгаш сактыышкын

Тыва Республиканың сактыышкын номунуң Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде фронтуже кыйгырткан болгаш амы-тынындан чарылган тываларның алфавит аайы-биле даңзызын парлаан бирги тому 1955 чылда үнген болгаш ында 1912 аттар кирген. Оларның чамдыктарының ады-биле Тываның хоорайларының болгаш республикада чурттакчылыг черлерниң кудумчуларын адаан. Ровно хоорайда дайынның сөөлгү чылдарында Волынь девискээринге тулчуушкуннарга киришкен тыва эки турачылар, оларның командири Түлүш Кечил-оол аттыг кудумчулар ам-даа бар, тыва эки турачылар кудумчузу Кызылда база бар[10].

Файл:Хомушку.jpg
Хомушку Чүргүй-оолдуң Кызыл хоорайда хөрек тураскаалы. Т. Ч. Ондарның ажылы

2009 чылда «Россия» телеканалы Ийиги делегей дайынының эгелээнинден бээр 70 чыл оюнга тураскааткан документалдыг фильмни белеткээн. Теле-башкарыкчы Сергей Брилев баштаан тырттырар бөлүк Тыва Республиканың Чазааның даргазы Шолбан Кара-оолга, тыва эки турачыларның эң сөөлгүзү артканы Вера Байлакка, ол ышкаш Ада-чурттуң Улуг дайынынга киржип чораан тывалар-биле холбашкан элээн каш онзагай болгаш тураскаалдыг черлерге четкен[26].

2010 чылдың май 4-те Москвада Мөгейиг даанда Ада-чурттуң Улуг дайынының төп музейинге «Тыва Арат Республика — шупту чүүлдү ниити Тиилелгеге!» деп экспозицияның ажыдыышкыны болган. Тыва Арат Республиканың дайынга киржиринге тураскааткан. Делгелгеге Тыва Республиканың национал музейиниң фондуларындан база Төп күрүне архивинден 200 ажыг экспонаттар делгеттинген. Ук хемчегге киржип келген Тыва Республиканың Чазааның ынчангы даргазы Шолбан Кара-оол Ада-чурттуң Улуг дайынынга ССРЭ-ниң тиилелгезинге Тываның киирген үлүүн «сагыш-сеткилдиң ханызындан, эки турачы болгаш янзы-бүрү» деп үнелээн[7].

2010 чылдың май 9-та Кызылга Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчилеринге тураскааткан мемориалдыг комплекс ажыттынган. Ол-ла хүн тураскаалга чечектер салыр ёзулал болуп эрткен[27].

Демдеглелдер

  1. ↑ 1 2 3 4 Бондаренко Т. А. История создания города в центре Азии. К 95-летию Белоцарска - Урянхайска - Красного - Кызыла // Новые Исследования Тувы (НИТ) : журнал. — №4, 2009. Архивировано из первоисточника 2 январьның 2011.
  2. ↑ Моллеров Н. М. Народная революция в Туве: где миф и где реальность? // Новые Исследования Тувы (НИТ) : журнал. — №2, 2009. Архивировано из первоисточника 13 декабрьның 2011.
  3. ↑ 1 2 Минаев А. Тува далёкая и близкая // Красная звезда : газета. — 14 октября 2009. Архивировано из первоисточника 9 августуң 2020.
  4. ↑ http://tuvaplus.ru/news/5538.html «В России отмечают День памяти жерт политических репрессий» (www.tuvaonline.ru; 31.10.2008)] Архивировано 17 августуң 2010 года.
  5. ↑ 1 2 3 4 Монгуш Б. Б. К истории создания Тувинской Народно-Революционной Армии (1921-1944) // Тува-Онлайн : ИА. — 12 мая 2010. Архивировано из первоисточника 15 майның 2010.
  6. ↑ Тувинский научно-исследовательский институт языка, литературы и истории. История Тувы. Т.2. Наука, 1964
  7. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Александр Балиев Мал союзник, да дорог. Почему замалчивался вклад Тувы в разгром фашизма // Столетие : ИА. — 12 мая 2010. Архивировано из первоисточника 16 июньнуң 2013.
  8. ↑ Дина Оюн Тувинская Народная Республика опередила Великобританию в объявлении войны фашистской Германии // Тува-Онлайн : ИА. — 5 мая 2010. Архивировано из первоисточника 5 марттың 2016.
  9. ↑ Артём Коваленко Гитлер не нашел Тувы на карте // gazeta.ua : газета. — 12 декабря 2007.
  10. ↑ 1 2 3 4 5 Дагба Дамырак 38 тысяч тувинских аратов в письме Сталину заявили «Мы вместе. Это и наша война» // Тува-Онлайн : ИА. — 14 мая 2010. Архивировано из первоисточника 4 марттың 2016.
  11. ↑ 1 2 3 4 Михаил Быков, Чойган Сат Судьба "Тувинской десятки" // avia-hobby.ru : сайт. Архивировано из первоисточника 20 сентябрьның 2011.
  12. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Юрий Аранчын, Николай Моллеров К 60-летию Великой Победы. Вклад Тувы // Новые Исследования Тувы : информационный портал. — 27 января 2010. Архивировано из первоисточника 16 марттың 2010.
  13. ↑ Воскобойников, 2007, с. 114—115.
  14. ↑ Алексей Чичкин Тува: неизвестная война. Забытый союзник СССР во Второй мировой // Российская газета : газета. — 6 мая 2009. Архивировано из первоисточника 30 октябрьның 2012.
  15. ↑ 1 2 Саяна Монгуш Как Гитлера приглашали пожить в Танну-Тыва // tuvanews.ru : новостной портал. — 22 июня 2009. Архивировано из первоисточника 19 июльдуң 2009.
  16. ↑ Воскобойников, 2007, с. 122.
  17. ↑ 1 2 Toomas Alatalu Tuva—A state reawakens (англ.) // Soviet Studies. — 1992-01. — Vol. 44, iss. 5. — P. 881–895. — ISSN 0038-5859. — doi:10.1080/09668139208412051.
  18. ↑ Отрощенко Иванна Витальевна Тувинская Народная Республика накануне вхождения в состав СССР глазами советского дипломата // Новые исследования Тувы. — 2019. — Вып. 4. — С. 17.
  19. ↑ 1 2 3 Ivanna V. Otroshenko Вхождение Тувы в состав СССР: альтернативные мнения // The New Research of Tuva. — 2017-12-02. — Вып. 4. — ISSN 2079-8482. — doi:10.25178/nit.2017.4.3.
  20. ↑ 1 2 3 4 Сорокин Андрей Забытый союзник (орус) // Родина. — 2014.
  21. ↑ Марианна Монге-Байыровна Харунова. Социально-политическое развитие Тувы в середине XX века. — Новосибирск: Наука, 2011. — ISBN 978-5-02-019022-1.
  22. ↑ Пишет alter_vijalter_vij alter_vij. Как товарищ Жданов делал «оранжевую революцию» в Эстонии (рус.). alter-vij.livejournal.com. Хынаан ай-хүнү: 19 декабрьның 2022.
  23. ↑ 1 2 3 Харунова Марианна Монге-Байыровна Тува и СССР: процесс политической интеграции // Новые исследования Тувы. — 2009. — Вып. 3. — С. 139–163.
  24. ↑ Абаев Н. В. Некоторые геополитические и этноисторические аспекты «Урянхайской проблемы» // Этносоциальные процессы в Сибири. Вып. 7. — 2006. — С. 201—206.
  25. ↑ Байыроол Монгуш Сендажиевич Сын своего времени // Новые исследования Тувы. — 2009. — Вып. 1—2. — С. 291–314.
  26. ↑ Телеканал «Россия» расскажет об участии Тувы во Второй мировой войне // Тува-Онлайн : ИА. — 24 августа 2009. Архивировано из первоисточника 12 сентябрьның 2009.
  27. ↑ Виктор Чигжит Тува впервые расскажет о своей роли в Великой Отечественной войне // ФедералПресс : ИА. — 28 Апреля 2010. Архивировано из первоисточника 13 ноябрьның 2011.

Литература

  • Воскобойников Г. Л. Казачество и кавалерия в годы Великой Отечественной войны 1941-1945 гг. — М.: Терра Принт, 2007.
  • Доманк А. Тувинский добровольческий. // Военно-исторический журнал. — 1974. — № 10. — С.52-54.
Дөзү – «https://tyv.ruwiki.ru/w/index.php?title=Тыва_Ийиги_делегей_дайынының_үезинде&oldid=337859»