Аракчаа Кара-Кыс Донгаковна

Кара-Кыс Донгаковна Аракчаа
Кара-Кыс Донгаковна Аракчаа
Россия Федерациязының Федералдыг Хуралының Күрүне Думазының 1-ги чыыжының депутады
	1993 чылдың декабрьның 12 — 1995
Президент	Борис Ельцин
Төрүттүнген хүнү	1950 декабрьның 16 (75 лет); Улуг-Хем кожуун, Тыва автономнуг область, РСФСР[d], ССРЭ;
Намы	Чаңгыс демниг Россия[d];
Эртеми	Москваның күрүне университеди[d];
Эртем чадазы	химия эртемнериниң кандидады[d]
Ажыл-ижи	химик эртемден, политик
	Аракчаа Кара-Кыс Донгаковна

Кара-Кыс Донгаковна Аракчаа (төр. 1950 декабрьның 16, Улуг-Хем кожуун, Тыва автономнуг область) — Россияның күрүне ажылдакчызы, Күрүне Думазының бирги чыыжының депутады, химия эртемнериниң кандидады^[1], Тыва Республиканың президентизинче кордакчы (1997). 200 ажыг эртем ажылдарының автору.

Допчу намдары

ССРЭ-ниң Тыва АССР-ниң Улуг-Хем кожууннуң Үрбүн суурга 1950 чылдың декабрь 16-да төрүттүнген. Ломоносов аттыг Москваның күрүне университедин 1972 чылда химия талазы-биле дооскан.

1972 чылдан 1973 чылга чедир Тыва АССР-ниң «Союзмерт» трестиниң «Терлиг-Хайский» РЭП-ке лаборанткалап ажылдаан. Кызылдың күрүнениң педагогика институдунга 1974 чылдан 1986 чылга чедир лаборант, доцент болуп ажылдаан.

Россияның эртемнер академиязының В. И. Вернадский аттыг геохимия болгаш аналитиктиг химия институдунга аспирантураны 1978 чылда дооскан. 1986—1993 чылдарда ССРЭ-ниң эртемнер академиязының Сибирь салбырының Тываның каттышкан кафедразының (институт кылдыр) эртем секретарынга ажылдап турган. Ол 1989 чылда ССРЭ-ниң Улустуң депутадынга соңгулдаларга киришкеш, соңгулда кампаниязынга уттурган.

1993 чылдың декабрьда чаңгыс мандаттыг № 28 (Тыва Республика) Күрүне Думазының бирги чыыжының депутады кылдыр соңгуткан^[2]. Ол Чаа регион политиказының парлалга бөлүүнүң кежигүнү база Националдар талазы-биле комитеттиң кежигүнү турган.

1996—2008 чылдарда: РФ-тиң Национал херектер яамызынга, РФ-тиң Чөөн чүк херектериниң күрүне комитединге, Россияның Президентизиниң күрүне эргелеп-башкарылга академиязының национал болгаш федералдыг харылзаалар департаментизинге, Россияның чоннарының ассамблеязынга, «Чаңгыс демниг Россия» деп политиктиг партияның Төп күүсекчи комитединге ажылдаан.

ООН-нуң үндезин чоннар айтырыгларының талазы-биле доктаамал форумунуң кежигүнү (2014—2016).

Эртем ажыл-чорудулгазы

Ол 1989 чылдан эгелеп Тываның аржааннарының шинчилекчизи. Тываның бойдустуң эм сугларын шинчилээр талазы-биле эртем угланыышкыны — аржаанологияның (1992) база Аржаанологияның мурнакчы эртем училищезиниң (2010) үндезилекчизи^[3]. 2010 чылдан 2012 чылга чедир Тываның күрүне университединге база Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунга ажылдаан. 2012 чылдан 2021 чылга чедир Тыва Республиканың эмчи-социал айтырыглар болгаш менеджмент талазы-биле эртем-шинчилел институдунуң эртем секретары болгаш директору болуп ажылдап чораан. 2022 чылдан бээр Тыва Республиканың эмчи-социал айтырыглар болгаш менеджмент талазы-биле эртем-шинчилел институдунга кол эртем ажылдакчызы. Ол 200 ажыг эртем ажылдарының автору.

Эртем ажылының сонуургалдары:

Тываның бойдус эм суглары: суг-даш системазының дугайында бойдус эртеминиң шинчилелдери, эмнээр суг-кижиниң мага-бодунуң системазының медицина болгаш биологтуг шинчилелдери, бойдустуң эм сугларының эмнээр салдарының этнопсихологтуг шинчилелдери-кижиниң психология системазы (аржаан эмнээшкинниң болуушкуну);
Традиционная медицина: Тываның эм үнүштери;
Төрээн чоннар: политика, хоойлу, амыдырал;
Тыва этниктиг бөлүктүң тургустунганының болгаш ооң төөгүлүг күрүне тургузуунуң политиктиг болгаш эрге-хоойлу айтырыглары;
Тываның бойдус курлавырлары: хөгжүлдениң экологтуг айтырыглары.

Хөй-ниитичи ажыл-чорудулгазы

Орус географтыг ниитилелдиң Тыва Республикада салбырының даргазы (2016 чылдан бээр);
Тыва Республиканың Хөй-ниити палатазының кежигүнү (2018 чылдан бээр);
Россияның чоннарының ассамблеязының төлевилелиниң күүсекчи директору.
«Федерациялар форуму» деп делегей организациязы-биле кады парлаттынган «Федерациялар: Федерализм делегейинде чаа чүүлдер» деп журналдың орус дылда үндүрүлгезиниң кол редактору (Канада, 2003—2008);
С.К. Шойгунуң «Уряңхай. Тыва дептер» антология төлевилелиниң редакция кежигүнү база күүседикчизи (чеди томнуг, 2007—2008 чылдарда парлаттынган; катап парлаттынган, 2-ги, өскертилгелиг болгаш немелделиг — 2014 чылда);
«Ак-кара Тыва: төөгү уламчылап турар…» деп фотоальбомга материалдар белеткээринге киржилгези (2010);
«Урянхай — Танну-Тываның төөгүлүг картографиязының чыындызынга» материалдарны белеткээр (2005—2014);
«Тываның болгаш кожа-хелбээ регионнарның курорт баазазы болгаш бойдус кадык камгалал девискээрлери» (2013 чылдан бээр) делегей чергелиг эртем-практиктиг конференциялардан материалдар чыындызының харыысалгалыг болгаш кол редактору.

Шаңналдары болгаш хүндүлүг аттары

«ССРЭ-ниң тывыкчызы» демдээ (1987);
ВОИР ССРЭ-ниң херээжен тывынгырлар шаңналының эдилекчизи (1988);
Күрүне Думазының Хүндүлел бижии (2000).
Дээди Хуралдың Хүндүлел бижии (2000).
Тыва Республиканың эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы (2010).
Тыва Республиканың Баштыңының 2012 чылдың эртем премиязының лауреады (2013).
«Эрес-дидим күш-ажыл дээш» медаль (2016).
Россия Федерациязының Президентизи В.В. Путинниң хүндүлел бижии (2021)

Демдеглелдер

↑ Биография Аракчаа Кара-Кыс Донгаковны (орус), Известные учёные. Хынаан 13 январьның 2026.
↑ Результаты выборов депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации 12 декабря 1993 года по одномандатным избирательным округам (неопр.). www.cikrf.ru. Хынаан ай-хүнү: 13 январьның 2026. Архивтээн дөзү оригинала 24 октябрьның 2021 чылда.
↑ Ученые Тувы. Аракчаа Кара-кыс Донгаковна. Биобиблиографическое издание. Кызыл, 2015.

[1] Биография Аракчаа Кара-Кыс Донгаковны (орус), Известные учёные. Хынаан 13 январьның 2026.

[2] Результаты выборов депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации 12 декабря 1993 года по одномандатным избирательным округам (неопр.). www.cikrf.ru. Хынаан ай-хүнү: 13 январьның 2026. Архивтээн дөзү оригинала 24 октябрьның 2021 чылда.

[3] Ученые Тувы. Аракчаа Кара-кыс Донгаковна. Биобиблиографическое издание. Кызыл, 2015.

[1]

[2]

[3]