Сентябрь

←
→
Сентябрь
← →Сентябрь
	2026 чыл

Сентябрьда бойдус

Сентябрь (лат. septem — чеди) — юлиан болгаш григориан календарьлар аайы-биле чылдың тос дугаар айы. Чылдың 30 хонуктуг дөрт айының бирээзи. Ол бөмбүрзектиң Соңгу чартыында күстүң башкы айы, а Мурнуу чартыында частың башкы айы болуп турар.

Сентябрь айның ады лат. septem — чеди деп сөстен тывылган, чүге дизе Цезарның чоруткан реформазының мурнунда бурунгу рим календарь аайы-биле чылдың 7 дугаар айы турган, ол үеде чыл март айдан эгелеп турган. Бурунгу Руська сентябрь база чеди дугаар ай турган, а XV чүс чылдан 1700 чылга чедир Орус күрүнеге сентябрь чылдың башкы айы турган, ынчан чаа чылды сентябрьның 1-де уткуп турган^[1]^[2].

Тыва дылда

Тыва дылда күстүң башкы айын орус дылдың аайы-биле «сентябрь» деп адап турар, ынчалза-даа чугаада болгаш литературада «тос ай» деп база адап турар. Ындыг чаңчыл япон болгаш кыдат дылдарда база бар. Чөөн чүк улузунуң санаашкыны-биле он ийи чылдың адын адаан амытаннар аттары-биле база айлар аттарын адап чораан: августу «мечи айы» деп адаар. Оон чылдың эргилдезиниң аайы-биле «күстүң бакшы айы» деп база адаар. Тожу тывалары чылдың айларын база тускай адаар чаңчылдыг.

Бойдуста болуушкуннар

Россияның төп кезээнде сентябрьда чылыг боор, ынчалза-даа хонуктуң ортумак температуразы элээн бада берген боор. Москва чанында ортумак температура +11 °С (августа +16 °С). Айның сөөлгү хонуктарында, күскү дүн-хүн дурту деңнежип келгенинииң соонда хүннерде бүрулер саргалып калыр, чүге дизе хүн херелдери эвээш кээп турар апаар. Сентябрьда колдуу чаъс чаар, ынчалза-даа ховар өл хар база чаап болур.

Сентябрьның ийиги чартыында +20..+25 °C чедир хүндүс чылыг бооп болур, ону чон «куяк чай» деп адаар, которое приходится на вторую половину месяца.

Сактыышкынныг хүннер

Сентябрьның 1 (1939 чыл) — нацист Германия Польшаже халдаанындан Ийиги делегей дайыны эгелээн.
Сентябрьның 2 (1945 чыл) — ийиги делегей дайынының төнген хүнү.
Сентябрьның 11 — АКШ-та Патриот хүнү.

Делегей чергелиг хүннер

Сентябрьның 3 — Терроризмге удур демиселге чаңгыс демниг чоруктуң хүнү.
2-ги улуг-хүн — Фашизмниң өлүрүкчүлериниң делегей чергелиг сактыышкын хүнү. ООН-нуң 1962 чылда тургусканы.
Сентябрьның 10 — Бүгү-делегейде бодунуң амы-тынынга чедерин болдурбас хүн.
Сентябрьның 26 —
- Бүгү-делегейниң контрацепция хүнү.
- Европада дылдар хүнү.

Байырлалдар

Делегей чергелиг

3-кү вторник — Делегей чергелиг амыр-тайбың хүнү, КНО-нуң Ниити Ассамблеязының доктаалы-биле 1981 чылдың ноябрьның 30. Ооң соонда Сентябрьның 21 кылдыр өскерткен.
Чылдың 256 дугаар хүнү (сентябрьның 12 азы 13) Программистер хүнү.
Сентябрьның 19 - Делегей чергелиг пираттар хүнү.
сөөлгу улуг-хүн — Делегей чергелиг дүлей улустуң хүнү^[3].
Сентябрьның 30 — Бүгү-делегейниң очулга хүнү (1991 чылда Делегей чергелиг очулдурукчулар федерациязы тургускан).
сентябрьның сөөлгү чедилииниң хүннериниң бирээзи Бүгү-делегейниң далай хүнү - КНО системазында демдеглеп турар делегей чергелиг хүннерниң бирээзи.

Россияда

Сентябрьның 1 — Билиглер хүнү.
Сентябрьның 8 — Россияның чоннарының дылдарының хүнү.
Сентябрьның 11 — Өөредилге эргелелдериниң специалистериниң хүнү.
1-ги улуг-хүн — Нефть болгаш газ бүдүрүлгезиниң ажылдакчыларының хүнү.
2-ги улуг-хүн — Танкистер хүнү.
3-кү улуг-хүн — Арга-арыг ажылдакчыларының хүнү, Түрк литература болгаш культура хүнү^[4].
4-кү улуг-хүн — Инженерлер хүнү.

Национал

Сентябрьның 1-ги субботазы — Кызыл хоорайның хүнү.
Сентябрьның 1 — Тыва Республикада Ада-Чурттуң Улуг дайынының фронтуларынга тулчуп чораан Тыва Арат Республикадан эки турачыларның төөгүлүг сактыышкын болгаш алдар-адының хүнү
Сентябрьның 9 — Таджик Республиканың хамаарышпас чоруунуң хүнү.
1-ги улуг-хүн: Австралия, Чаа Зеландия — Адалар хүнү.
Сентябрьның 16 — Хамарылга хүнү Мексика
Сентябрьның 17 — Тыва Республиканың Күрүне тугунуң хүнүТыва Республиканың Күрүне тугунуң хүнү^[5].
Сентябрьның 19 — Даш чонукчузунуң хүнү^[6]
Украина — Тывынгыр болгаш чаа чүүлдерни тывар хүн (сентябрьның 3-кү субботазы)
Беларусь — Беларусь бижик хүнү (сентябрьның бирги улуг-хүнү)^[7].
3-кү улуг-хүн: Казахстан — Казах дыл хүнү^[8].

Демдеглелдер

↑ Сентябрь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
↑ Сентябрь // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
↑ Дыңнавас улустуң делегей чергелиг хүнү. (неопр.) Хынаан ай-хүнү: 7 октябрьның 2013.
↑ Түрк литература болгаш культураның эртеминиң хүнүнуң дугайында cntd.ru/document/802012808 (неопр.).
↑ Тывада күрүне тугунуң хүнүн тургускан
↑ В Туве учредили день камнереза
↑ День белорусской письменности (неопр.). Хынаан ай-хүнү: 22 ноябрьның 2010. Архивтээн дөзү оригинала 15 ноябрьның 2010 чылда.
↑ День языков народов Казахстана (неопр.). Хынаан ай-хүнү: 22 сентябрьның 2017. Архивтээн 23 сентябрьның 2017 года.

Шөлүлгелер

Сентябрь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Календарь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Статья Витковского В. В.

[1] Сентябрь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

[2] Сентябрь // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

[3] Дыңнавас улустуң делегей чергелиг хүнү. (неопр.) Хынаан ай-хүнү: 7 октябрьның 2013.

[4] Түрк литература болгаш культураның эртеминиң хүнүнуң дугайында cntd.ru/document/802012808 (неопр.).

[5] Тывада күрүне тугунуң хүнүн тургускан

[6] В Туве учредили день камнереза

[7] День белорусской письменности (неопр.). Хынаан ай-хүнү: 22 ноябрьның 2010. Архивтээн дөзү оригинала 15 ноябрьның 2010 чылда.

[8] День языков народов Казахстана (неопр.). Хынаан ай-хүнү: 22 сентябрьның 2017. Архивтээн 23 сентябрьның 2017 года.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]