Февраль

Рувики деп сайттан
Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
            1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28  
2026 чыл

Февраль (лат. Februārius mēnsis — «месяц Фебрууса», «очистительный месяц»; от лат. Februa — «праздник очищения», орус. Февра́ль) — Юлиан болгаш григориан календарьлар аайы-биле чылдың ийи дугаар айы, бурунгу рим календарь аайы-биле чылдың 12 дугаар айы. Чылдың эң кыска айы, анаа чылын 28 хонуктуг, саарзык чылдарда 29 хонуктуг. Бөмбүрзектиң Соңгу чартыында кыштың үшкү айы, а Мурнуу чартыында чайның үшкү айы болуп турар.

Бойдустуң болуушкуннары

Февральда Европаның соңгу кезээнде ортумак температура — -2,4 °C (−25-тен 13.8 градус чедир).

Февральда Россияның Ортаа кезээнде ортумак температура: −9,6 °C (1929 чылда −38,2 °C градустан 1935 чылда +5,7 °C градус чедир[1].

Каарган уязын тудуп эгелээр үе. Чазын свиристель деп куштар ужуп кээп турар, ай төнчүзүнде — кызыл-хөректер соңгу чүкче ужуп чоруп эгелээр. Ижээнде адыг оолдары төрүттүнүп келир[1].

Нечкин национал парк февральда

Саарзык чылдар 4 чыл болгаш-ла болуру албан эвес, кезек болгаш-ла бир катап 29 дугаар хонукту немевейн баар үелер турар: сөөлгү катап 1900 чылда ындыг болган, ам дараазында чүгле 2100 чылда 29 дугаар хүн турбас болур.

Төөгүзү болгаш этимологиязы

Уран чүүлде февральды чуруп көргүскени

Чаңчылчаан рим календарьга чүгле он ай турган, ында кышты санаваска 304 хүн турган, ол үеде кышты «ай чок» үе деп көөр турган. Бистиң эрага чедир 713 чылда Ромулдуң салгалы болур Нума Помпилий хаан январь биле февраль деп айларны хүн санаашкынының чылынга деңнежип турар кылдыр календарьже немээш, февральды чылдың бир дугаар айы кылдыр тургускан. Ооң мурнунда чылды март айдан эгелеп санап турган[2]. Ылап тодараттынганы-биле бистиң эрага чедир 153 чылда чылдың эгези январьның 1-же чылдырттынган, а февраль ийи дугаар ай кылдыр салдынган турган.

Финляндияда февраль

Февраль айның ады этрус чер адааның Фебруус деп бурганының ады-биле сырый харылзаалыг[1] болгаш арыгланыр ёзулалга хамаарылгалыг (februa, februare, februum). Грек болгаш рим календарьларда февраль кыштың сөөлгү айы кылдыр санаттынып турган[3].

Европа чурттарынга февральдың орнунга эрги англи аттар ажыглап турган Solmonath («хирлиг ай») база Kale-monath («капуста айы»), оон өске Карл Күчүлүгнүң бергени — Hornung деп атты («кадыр доңуп каан хар» дээн уткалыг[4]).

Бурунгу орус дылда (христиан шажын турумчуй бергениниң мурнунда-ла) февральды сечень, а улусчу бижиктерде — вьюговей, бокогрей, снежень, межень, лютый, кривые дороги.

Орус дылче февраль деп ат церковьтуң славян дылындан февруарь деп хевирлиг латин дылдан (februārius) ортаа грек дыл таварыштыр үлегерлеттинген (φεβρουάρι(ο)ς). Айның адын феврарь, феуларь деп база адап турган[5].

Бурунгу Ирландияга февральдың 1-де Имболк деп хой хураганнап эгелээрин демдеглээн байырлал эрттирер турган болгаш февральды частың башкы айы кылдыр көөрутрган[6].

Тыва дылда

Тыва дылда кыштың ортаа айын орус дылдың аайы-биле «январь» деп адап турар, ынчалза-даа чугаада болгаш литературада «ийи ай» деп база адап турар. Ындыг чаңчыл япон болгаш кыдат дылдарда база бар. Чөөн чүк улузунуң санаашкыны-биле он ийи чылдың адын адаан амытаннар аттары-биле база айлар аттарын адап чораан: февральды «инек айы» деп адаар. Оон чылдың эргилдезиниң аайы-биле «кыштың адак айы» деп база адаар. Тожу тывалары чылдың айларын база тускай адаар чаңчылдыг.

Өске дылдарда

«Февраль» (Леандро Бассано чурукчунуң чуруу, 1595/1600 чч.)

Европаның дылдарында колдуу латин чаңчылга даянып, дөмейлештир адаар.

фин дылда январьны helmikuu деп, тодаргайлаарга «жемчуг айы» дээн. чех дылдаúnor, тодаргайлаарга «шымныр». украин дылда — лютий, Хорват дылда — veljača «дээди» деп сөстен. саам дылдаođđajagimánnu «чаа чыл айы» дээн уткалыг. Турк дылдаŞubat — сири дылдан «суббота»Фасмер Макс «Этимологический словарь русского языка» (онлайн версия), Весна. Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2011. Архивтээн 21 июльдуң 2013 года. </ref>).

Байырлалдар

Январьның азы февральдың аңгы-аңгы хүннеринде дараазында байырлалдар база туруп болур:

  • Ай чаазынга чедир — Дугжууба — Сарыг шажында Арыгланыышкын хүнү
  • Ай чаазынга чедир — Балдан Лхамо — Сарыг шажынның камгалакчыларының хүнү (Палден Лхамо)
  • Ай чаазында — Шагаа — Сарыг шажында Чаа чыл
  • Ай чаазының соонда — Монлам Ченмо (Будда Бурган Башкының 15 хуулгаазын көргүскениниң хүнү)

Демдеглелдер

  1. 1 2 3 В. Д. Грошев «Календарь российского земледельца (народные обычаи и приметы)», — М: МСХА, 1991, С. 10. ISBN 5-7230-0074-8
  2. Макробий. Книга первая, главы 12—16 // Сатурналии.
  3. Макробий. Книга первая, главы 12—16 // Сатурналии.
  4. Фасмер Макс «Этимологический словарь русского языка» (онлайн версия), серен. Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2011. Архивтээн 31 октябрьның 2012 года.
  5. Фасмер Макс «Этимологический словарь русского языка» (онлайн версия), Февраль. Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2011. Архивтээн 28 ноябрьның 2011 года.
  6. Праздники кельтов. Хынаан ай-хүнү: 30 октябрьның 2011. Архивтээн 6 январьның 2012 года.
  7. Указ Президента РФ № 86. kremlin.ru (21 февральдың 2015). Хынаан ай-хүнү: 19 апрельдиң 2021. Архивтээн 24 февральдың 2016 года.
  8. Сергей Птичкин. Вежливые люди получили свой День, Российская газета (2015-02-27). Архивтээн 2015 февральдың 27. Хынаан 3 марттың 2015.

Литература

  • Круглый год. Русский земледельческий календарь. — М.: «Правда», 1989. ISBN 5-253-00598-6
  • Народный Месяцеслов. — М.: «Современник», 1992. ISBN 5-270-01376-2

Шөлүлгелер

  • Февраль // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Статья Обнорского Н. П.
  • Календарь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Статья Витковского В. В.