Совет чоннуң геноцидинге когарааннарның сактыышкын хүнү

Рувики деп сайттан
Совет чоннуң геноцидинге когарааннарның сактыышкын хүнү
Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде совет шериглерни нацист кулданыгже киирген совет хамаатыларны камгалаары-биле соңгу чүкче дүрген үнерин кыйгырган плакат
Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде совет шериглерни нацист кулданыгже киирген совет хамаатыларны камгалаары-биле соңгу чүкче дүрген үнерин кыйгырган плакат
Албан ёзузу-биле ады Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде немец-фашистерниң болгаш оларның өңнүктериниң кылганы совет чоннуң геноцидиниң сактыышкын хүнү
Ужур-утказы Совет чоннуң геноцидиниң төөгүлүг сактыышкынын кадагалап арттырары болгаш төөгүнү өскертиринге удурланыры
Байырлап турар чери Россия
Ай-хүнү Апрельдиң 19

Совет чоннуң геноцидинге когарааннарның сактыышкын хүнү (орус. День па́мяти же́ртв геноци́да сове́тского наро́да) — Россияда «1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде совет чоннуң геноцидиниң сактыышкынын мөңгежидер дугайында» федералдыг хоойлу-биле албан ёзузу-биле доктааткан сактыышкын хүнү. Ону чылдың-на апрель 19-та демдеглеп турар. Долу ады: «Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде гитлержилерниң болгаш оларның эш-өөрүнүң кылган совет чоннуң геноцидиниң сактыышкын хүнү»[1].

Төөгүзү

Күрүне Думазының депутаттарының бөлүү 2025 чылдың ноябрьда чаа тураскаалдыг хүннү тургузар дугайында төлевилелди киирген[2]. Федерация Чөвүлелиниң Даргазының бирги оралакчызы Владимир Якушев, Күрүне Думазының Даргазының оралакчызы Ирина Яровая баштаан «Чаңгыс демниг Россия» фракциядан парламент кежигүннери, фракцияның удуртукчузу Владимир Васильев баштаан эгелекчилер болган[3].

Ол төлевилелди 2025 чылдың декабрь 16-да Күрүне Думазы хүлээп алган[4]. Россияның Президентизи Владимир Путин 2025 чылдың декабрь 29-та «Россияга дайынчы алдар хүннериниң болгаш уттундурбас хүннер дугайында» хоойлуну эде көөр федералдыг хоойлуга атты салган[5]. Тааржыр документини албан езузунуң юридиктиг информация сайтызынга салган. Хоойлу 2026 чылдың январь 1-ден эгелеп күш кирген[6].

Хоойлунуң тайылбыр бижиинде ону хүлээп алыры төөгүнү мегелеп турарынга удурланырынга болгаш совет чоннуң маадырлыг чоруунуң дугайында төөгүлүг алыс шынны кадагалап арттырарынга чугула болур деп демдеглээн[7].

Сактыышкын хүнүн шилип алганы

Апрель 19-туң хүнүн шилип алганы 1943 чылда бо хүнде ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиуму  (орус) (тыв. «Совет хамааты чонну өлүрүп, хилинчектээн дээш буруулуг немец-фашистиг каржы-дошкун кижилерни кеземче хемчеглериниң дугайында база туттурган Кызыл Шериг шериглерин, шпионнар дээш, оларның төрээн чурттарындан болгаш совет чон аразынга саттыныкчыларга хамаарыштыр кады ажылдап турганнар дугайында» деп айтыышкын хүлээп алганы-биле харылзаалыг[8]. Ол документи ССРЭ-ниң эжелеп алган девискээрлеринде хамааты чонну узуткаар талазы-биле фашистерниң болгаш оларның өңнүктериниң сорулгалыг болгаш улуг хемчээлдиг политиказын албан езузу-биле бижип, кем-херек үүлгедикчилерин шииткелге онаарынга эрге-хоойлу үндезиннерин тодараткан бир дугаар юридиктиг акты болган[9].

39 дугаарлыг чарлык совет эрге-хоойлу системазынга онзагай кеземчелерни киирген: «немец, итальян, румын, венгер болгаш фин фашистиг каржы-дошкуннарны», ол ышкаш төрээн чуртунга шпионнарны болгаш саттыныкчыларны өлүмнүг өлүрүүшкүн, а тус черниң кады ажылдап турганнарынга 15-тен 20 чылга чедир кадыг-дошкун күш-ажыл. Ол кем-херек үүлгедиишкиннериниң шииткелин шериг судтарынга дааскан.

Контекст болгаш утказы

Сактыышкын хүнүн тургузары Ада-чурттуң Улуг дайынының төөгүлүг сактыышкынын, ылаңгыя хамааты чоннуң айыыл-халавын кадагалап арттырар күрүне политиказының бир кезээ апарган[10]. Күрүне Думазының Даргазы Вячеслав Володинниң дыңнатканы-биле алырга, ССРЭ-ге 13 сая ажыг чаңгыс чер-чурттуглар нацист оккупацияның геноцидинге таварышкан[11].

«Геноцидтиң сактыышкынынга чаңгыс демниг ажыл-херектерниң хүнү» деп Россия чергелиг хемчег

Чылдың-на апрель 19-та, 2021 чылдан эгелеп, Россияга «Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде фашистерниң болгаш оларның эш-өөрүнүң кылган геноцидинге совет чоннуң сактыышкынының хүнү» деп Бүгү-россия чергелиг хемчегни эрттирип турар[12]. Хемчегни «Хуусаа чок»  (орус) (тыв. деп федералдыг өөредилге төлевилелиниң ёзугаар организастап турар болгаш эжелеп алган девискээрлерде тайбың совет хамаатыларга удур фашистерниң болгаш оларның кады ажылдакчыларының кылган кем-херек үүлгедиишкиннериниң дугайында төөгүлүг алыс шынны кадагалап арттырар сорулгалыг.

Бүгү чуртта хемчеглер эртип турар. 2022 чылда 6,5 сая ажыг кижи киришкен[13][14].

  • Ленинград облазының Зайцево суурда «Хуусаа чок: совет чоннуң геноциди» деп делгелге, 2025 чылдың декабрь

    Ленинград облазының Зайцево суурда «Хуусаа чок: совет чоннуң геноциди» деп делгелге, 2025 чылдың декабрь

  • «Хуусаа чок: совет чоннуң геноциди» деп делгелге. "Курсктуң тулчуушкуну. Белгород угланыышкыны", 2025 чылдың май

    «Хуусаа чок: совет чоннуң геноциди» деп делгелге. "Курсктуң тулчуушкуну. Белгород угланыышкыны", 2025 чылдың май

  • Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде Ленинград областың уругларының маадырлыг чоруунуң дугайында кинону тырттырып турар, 2024 чылдың декабрь

    Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде Ленинград областың уругларының маадырлыг чоруунуң дугайында кинону тырттырып турар, 2024 чылдың декабрь

Кол болуушкуннарның хевирлери:

  • Өөредилге ажыл-чорудулгазы: Школалар, колледжтер болгаш дээди өөредилге черлери геноцид дугайында чаңгыс аай кичээлдерни, кичээлдерни болгаш лекцияларны эрттирип турар. Кичээлдер үезинде тематиктиг видеороликтерни көргүзер, ооң иштинде «Хуусаа чок» деп сериядан база төөгүлүг фактылар болгаш документилерни сайгарар[15].
  • Сактыышкын хемчеглери: кол чаңчылдарның бирээзи — фашистиг кем-херек үүлгедикчилеринге тураскааткан мемориалдар болгаш тураскаалдарга чечектерни салыры. Хоочуннарның, күрүне ажылдакчыларының болгаш хөй-ниити организацияларының киржилгези-биле реквием митингилери болгаш ёзулалдары эртип турар[16].
  • Культурлуг-өөредиглиг хемчеглер: архив документилериниң темалыг делгелгелери, эртем-шинчилел төлевилелдериниң таныштырылгалары, музейлер болгаш библиотекаларга делгелгелер организастаан. Бо болуушкуннар айыыл-халаптың хемчээлин тода көргүзүп, геноцидтиң төөгүзүн чугаалап турар[17].

Хемчеглерниң киржикчилериниң аразында школачылар, студентилер, башкылар, дилээшкиннер, күрүне албан черлериниң төлээлери база ниити чон бар[18].

Демдеглелдер

  1. ↑ Федеральный закон от 21.04.2025 г. № 74-ФЗ. Хынаан 14 апрельдиң 2026.
  2. ↑ Путин подписал закон о Дне памяти жертв геноцида советского народа. РИА Новости (29 декабрьның 2025). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  3. ↑ Путин подписал закон об установлении Дня памяти жертв геноцида советского народа. ТАСС (29 декабрьның 2025). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  4. ↑ Путин установил День памяти жертв геноцида советского народа. РБК (29 декабрьның 2025). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  5. ↑ Путин подписал закон об установлении Дня памяти жертв геноцида советского народа. ТАСС (29 декабрьның 2025). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  6. ↑ Путин установил День памяти жертв геноцида советского народа. РБК (29 декабрьның 2025). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  7. ↑ Путин подписал закон о Дне памяти жертв геноцида советского народа. РИА Новости (29 декабрьның 2025). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  8. ↑ Путин установил День памяти жертв геноцида советского народа. РБК (29 декабрьның 2025). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  9. ↑ Путин подписал закон об установлении Дня памяти жертв геноцида советского народа. ТАСС (29 декабрьның 2025). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  10. ↑ Глава НЦИП: день памяти геноцида советского народа уже укоренен в общественном сознании. Хынаан 14 апрельдиң 2026.
  11. ↑ Путин подписал закон о Дне памяти жертв геноцида советского народа. РИА Новости (29 декабрьның 2025). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  12. ↑ День единых действий. Без срока давности. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  13. ↑ День единых действий. Без срока давности. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  14. ↑ Методические рекомендации по проведению памятных мероприятий, приуроченных к 19 апреля Дню единых действий. memory45.su (19 апрельдиң 2025). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  15. ↑ Классный час: «День единых действий, в память о геноциде советского народа...» Инфоурок. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  16. ↑ Торжественное возложение цветов в рамках Дня единых действий... Администрация Велижского района (19 апрельдиң 2022). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  17. ↑ День единых действий в память о геноциде советского народа. РИА Новости (19 апрельдиң 2025). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  18. ↑ Закон об установлении 19 апреля Дня памяти жертв геноцида советского народа подписан президентом. Интерфакс (29 декабрьның 2025). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
Дөзү – «https://tyv.ruwiki.ru/w/index.php?title=Совет_чоннуң_геноцидинге_когарааннарның_сактыышкын_хүнү&oldid=338479»