Тиилелге хүнү

Рувики деп сайттан

РЭА-ның экспертизазы

Logo-ran.png
Россияның Эртемнер Академиязының
экспертизазын эрткен
Номчуур
Aprove.svg

РЭА-ның экспертизазы

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россияның Эртемнер Академиязының
экспертизазын эрткен

Б.Н. Ельцин аттыг бибилиотеканың материалдары

Library.png
Бо чүүлде Б. Н. Ельцин аттыг президент библиотеказыныңфондуларындан материалдар ажыглаттынган
К материалам
Learning.svg

Б.Н. Ельцин аттыг бибилиотеканың материалдары

Arrow-Right.png
Library.png
Бо чүүлде Б. Н. Ельцин аттыг президент библиотеказының фондуларындан материалдар ажыглаттынган
Тиилелге хүнү
Victory Day Parade 2005-36.jpg
Албан ёзузу-биле ады Тиилелге хүнү
Ужур-утказы Совет чоннуң 1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынынга тиилелгезин демдеглээн немец капитуляция дугайында документиге атты салган хүнү
Байырлап турар чери

Россия

Азербайджан
Армения
Белоруссия
Босния болгаш Герцеговина
Грузия
Израиль[1]
Казахстан
Кыргыстан
Молдавия
Соңгу Македония Республиказы
Сербия
Словакия[2]
Узбекистан
Таджикистан
Туркменистан[3]
Черногория
Хүлээттинген болгаш кезеглей хүлээттинген күрүнелер:
Абхаз Республика
Приднестровияның Молдав Республиказы
Мурнуу Осетия
Ай-хүнү Майның 9
Логотип РУВИКИ.Медиа Тиилелге хүнү

Тиилелге хүнү (орус. День Побе́ды) — Ада-чурттуң Улуг дайынынга совет чоннуң фашистиг Германияны тиилээниниң сактыышкынының байырлалы. ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Чарлыы-биле 1945 чылдың май 8-те тургустунган, чылдың-на май 9-та демдеглеттинип турар[4]. Тиилелге хүнү 1945—1947 чылдарда болгаш 1965 чылдан эгелеп, ажылдавас байырлал хүнү болуп турар[5].

Май 9 — Россияның дайынчы алдар хүннериниң бирээзи.

Тиилелге хүнүнде Россияның хөй хоорайларында шериг парадтары, салюттар болуп турар. Москвада билдинмес шеригниң чевегинче венок салыышкыны-биле организастыг марш эртип турар, а улуг хоорайларда байырлыг шествиелер болгаш салюттар болуп турар.

Тиилелге хүнүн ырак-чоок он-он чурттарда база демдеглеп турар, элээн каш чурттарда ол байырлал хүнү болуп турар.

2010 чылдарда хоочуннарның чуруктары-биле кылаштаар акция — «Өлүм чок полк» — дыка нептерээн.

Дайынның сөөлгү хүннери

Берлинче халдаашкын операциязы

1945 чылдың апрельде Кызыл Армия Берлинге чоокшулап келген. Операцияның эгезинде совет күштерниң саны 149 винтовкалыг болгаш 12 аъттыг шериг дивизиялары, 13 танк болгаш 7 механизациялыг корпус, 15 аңгы танк болгаш бот-идепкейлиг пушка бригадалары турган, ниитизи-биле 1 900 000 ажыг кижи. Операцияга киржип турган Польшаның 1-ги болгаш 2-ги армиялары 10 стрелковый болгаш 1 танк дивизиялыг, база 1 аңгы аъттыг шериг бригадалыг, ниитизи-биле 155900 кижилиг. Ниитизи-биле 2 миллион ажыг шериглер болгаш офицерлер операцияга киришкен, 6250 танкылар болгаш бот-идепкейлиг пушкалар, 41600 артиллерия болгаш минометтар, 7500 самолеттар.

Немец шериглер Одер биле Нейссе хемнерниң соңгу эриктерин дургаар камгалал туружун ээлеп турган. Берлинге болгаш хоорайның бодунга чоокшулап орар оруктарга 62 дивизиядан (ооң иштинде 48 чадаг шериг, 4 танк, 10 моторлуг дивизиялар), 37 аңгы чадаг шериг полктарындан, 100 хире аңгы чадаг шериг батальоннарындан, база элээн каш артиллерия бөлүктеринден тургустунган күштер чыглып келген. Ол күштүң саны бир миллион хире кижи, 1500 танкылар, 10400 артиллерия болгаш минометтар, 3300 дайынчы самолеттар турган[6]. Берлин боду база бедик быжыглаашкынныг девискээр кылдыр эде кылдынган болгаш кудумчуга тулчуушкуннарга белеткенип турган. Берлинни долгандыр үш камгалалдыг цилиндрлерни тургускан, а хоорай иштинде 400 ажыг демир-бетондан кылган доктаамал оттуг позицияларны муң кижи чедир гарнизоннарлыг туткан. Берлинниң гарнизону 200,000 хире кижилиг турган.

Берлинге операция үезинде Кызыл Шериг 78291 кижи, 274184 кижи эмчи чидириглеринге таварышкан. Ынчаарга, хүнде 15,000 ажыг шериглер болгаш офицерлер дайын чок турган. Польшаның шериглери база 8892 кижини чидирген, оларның 2825 кижизи катап тургустунмас турган.

Танктарны немец камгалалдың чаалап алган үезинде, ооң иштинде хоорай тулчуушкуннарынга, хөйү-биле ажыглап турган. Хоорай байдалдарында олар боттарының ажыктыын долузу-биле ажыглап шыдаваан болгаш немец танкыга удур чепсектиң таарымчалыг сорулгазы апарган. Ол база улуг чидириглерге чедирген: ийи неделя дургузунда тулчуушкуннар үезинде Кызыл Шериг Берлин операциязынга киржип турган танкыларның болгаш бот-идепкейлиг пушкаларның үштүң бир кезиин чидирген, оларның саны 1997 санныг. Оон аңгыда олар 2108 артиллерия кезектерин болгаш миномёттарны болгаш 917 дайынчы самолеттарны чидирген, ынчалза-даа совет шериглер операцияның кол сорулгазын долузу-биле чедип алган: олар дайзынның 70 чадаг шериглерин, 12 танкыларны болгаш 11 моторлуг дивизияларны чылча шаап, 480 муң хире кижини тудуп алган, Германияның төвүн эжелеп алгаш, Германияны дүжүп бээрин албадапкан.

1945 чылдың май 1-ниң даң бажында Рейхстагты штурмнап  (орус) турда, сержант Михаил Егоров биле бичии сержант Мелитон Кантария бичии лейтенант А. П. Бересттиң удуртулгазы-биле Рейхстагтың бажыңының крышазынга Тиилелгениң тугун көдүргеннер[7].

Дүжүп бериишкинге атты салыры

1945 чылдың май 1-де, эртенгиниң 3 шак 50 минута турда, Вермахттың чер кырында күштериниң генералдыг штабының начальниги, пехотаның генералы Кребс 8-ки гвардейжи шерииниң командылал пунктузунга эккелгеш, чаалажылга дугайында чугаалажыр эргелиг деп чарлаан. Ынчалза-даа Сталин кандыг-даа негелде чок дүжүп бээринден өске чугаалажыышкыннарны чорударын дужааган. Немец командылалдың мурнунга ультиматумну үндүрген: бир эвес 10 шакка чедир негелде чокка дүжүп бээрин дугуржуп албаан болза, совет шериглер шыңгыы халдаашкынны эгелээр. Харыы чок болганда, 10 шак 40 минута турда, совет шериглер Берлинниң төвүнде камгалалдың артынчыларынче күштүг аткыларны ажыткан. Кежээкиниң 18 шакка чедир, дүжүп бээриниң негелделерин хүлээп албаан деп билдинген. Ооң соонда Рейх канцеляриязы  (орус) турган хоорайның төп кезээнче сөөлгү халдаашкын эгелээн. Канцелярия дээш демисел май 1-2 хүннеринде бүдүн дүн дургузунда уламчылаан. Эртенги шакта шупту тудугларны совет шериглер ээлеп алган.

Май 2-ниң кежээзинде, 1 шак 50 минута турда, дараазында радио медээзи келген: «Бис элчиннеривисти Бисмарк Штрассе көвүрүүнче чорудуп турар бис. Шериг ажыл-чорудулгазын соксадып турар бис». Сөөлүнде, пропаганда сайыдының оралакчызы доктор Фрицше совет командылалдан Берлин гарнизонунуң немец шериглеринге удурланыышкынны соксадыр дугайында кыйгырыгны дамчыдар чөпшээрелди дилээн. Дүштекиниң 3 шакка чедир Берлинниң гарнизонунуң артынчылары (134,000 ажыг кижи) дүжүп берген.

Май 7-де, 2:41 шакта (CET), Реймс хоорайга Германияның негелде чокка дүжүп бээриниң дугайында актыга атты салган, ол 23:01 шакта күш кирген. май 8-те (Москва шагы-биле май 9-та 12:01 шакта). Немец Дээди Командованиениң өмүнээзинден генерал Йодл генерал Вальтер Смит (Шериг экспедиция күштериниң өмүнээзинден), генерал Иван Суслопаров (Совет Дээди Командованиениң өмүнээзинден) база француз шеригниң генералы Франсуа Севестиң мурнунга протоколга атты салган, олар херечи кылдыр актыга атты салган. Ынчалза-даа генерал Суслопаровка немец капитуляция дугайында актыга ат салыр Москвадан чөпшээрел чок турган; Совет Эвилели өске актыга атты салырын негеп турган.

Май 8-те Төп Европаның шагы-биле 22:43 шакта (май 9-та Москваның шагы-биле 00:43 шакта) Вермахттың фельдмаршалы Вильгельм Кейтель, Люфтваффениң генерал-полковниги Штумпф биле Кригсмаринниң адмиралы фон Фридебург-биле кады, олар Дёництен чогуур эргелиг турган, майда күш-ажылга кирген база бир керээге атты салган 9 шакта 00:01 Москва шагы-биле.

Капитуляцияны хүлээп алгаш, Совет Эвилели Германия-биле тайбың керээзин чарбаан, ынчангаш Германия-биле дайынчы байдалга арткан. Германия-биле дайын де-юре 1955 чылдың январь 25-те ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң хамаарышкан доктаалын хүлээп алыры-биле доозулган.

Вильгельм Кейтель Германияның негелде чокка дүжүп бээриниң дугайында актыга атты салган

Немец штабтан сөөлгү медээзи

Май 9-та совет шериглерниң эжелеп алганы Цоссенде чок немец штаб сөөлгү медээзин үндүрген:

Дээди адмирал Дёництиң штаб-квартиразындан

Чепсектиг Күштерниң Дээди Дээди Командованиези дыңнаткан:

Мурнуу Пруссияга немец шериглер Висла хемниң аксын болгаш Фрише Нерунгтуң соңгу кезээн вторникте сөөлгү үеге чедир тудуп алганнар. Ылаңгыя 7-ги стрелковый дивизия ылгалып турган. Үлегерлиг ажыл-херээ дээш, дивизияның командири генерал фон Сауккен Демир Кресттиң Рыцарь Крестинге чедир Хылыштарлыг болгаш Алмазтарлыг Дуб үнүштери-биле шаңнаткан.

Курландта бистиң Армия бөлүүвүстүң кол күштери, хөй айлар дургузунда дээди совет танк болгаш стрелковый формацияларга удурланып, алды улуг тулчуушкуннарны эрес-дидим шыдажып эрткен, пехота генералы Хильперттиң башкарылгазы-биле, өлүм чок алдар-атты чаалап алганнар. Бо шериг бөлүү кандыг-даа эртежик дүжүп бээрин хүлээп албаан. Дириг арткан самолеттар аарыг кижилерни болгаш оларның өг-бүлелерин Барыын чүкче үлегерлиг чурум-биле сөөртүп турган. Офицерлер болгаш штаб шериглери-биле артып калганнар. Дүн ортузунда, дугуржуп алганывыс негелделер ёзугаар, шупту шериг ажыл-чорудулгазы болгаш шериг шимчээшкиннери соксаан.

Ийи ай дургузунда шупту совет халдаашкыннарны чылча шапкан Бреслау камгалакчылары маадырлыг удурланыышкын соонда сөөлгү өйде дайзынның үстүкү деңнелинге дүжүп бергеннер.

Мурнуу-Чөөн болгаш Мурнуу фронтуларда Дрезденге чедир кол тургузугларның шупту штабтары отту соксадыр дужаалды алган. Богемия биле Моравияның шупту девискээрлеринде чехтерниң үймээни капитуляцияның негелделериниң күүселдезин болгаш регионда бистиң харылзаавысты үреп шыдаан. Дээди Штаб ам-даа Löhr, Rendulic болгаш Schörner деп шериг бөлүктериниң дугайында медээлерни албаан.

Ада-чурттан ырак, Атлантика эриинде быжыглалдың камгалакчылары, Норвегияда шериглер, Эгей аралдарында гарнизоннар дыңнангыр чорукту болгаш чурумну кадагалап, немец шеригниң алдар-адын деткип турганнар.

Ынчангаш, дүн ортузундан эгелеп, шупту фронтуларда чепсектер ыыт чок апарган. Дээди Адмиралдың дужаалы-биле Вермахт амгы үеде ажыы чок демиселди соксаткан. Ынчалдыр алды чыл дургузунда маадырлыг чаңгыс холдуг чорук төнген. Ол биске улуг тиилелгелерни, ынчалза-даа аар тиилелгелерни эккелген. Сөөлүнде барып, немец вермахт дайзынның эң-не бедик деңнелинге хүндүткелдиг дүжүп берген. Немец дайынчы даңгыраанга шынчы болуп, бодун төнчүзүнге чедир чонунга бараалгадып, кажан-даа уттундурбас чүүлдү чедип алган. Тыл ону эң-не аар өргүлдерни шыдажып эртип тургаш-даа, эң-не сөөлгү өйге чедир бүгү күжү-биле деткип турган. Мурнуку болгаш артыкы шериглерниң дөмейлешкек чедиишкиннери төөгүнүң дараазында, чөптүг шиитпиринге сөөлгү үнелелди алыр.

Немец шериглерниң кургаг черге, далайга, агаарга кылган алдарлыг ажыл-херектеринге, өргүлдеринге дайзын безин оларның хүндүткелин өскээр чугаалап шыдавас. Ынчангаш дайынчы бүрүзү бодунуң чепсээн ак сеткилдиг болгаш чоргаарал-биле салып, бистиң төөгүвүстүң бо эң берге шактарында эрес-дидим болгаш бүзүрелдиг чонувустуң мөңге амыдыралы дээш күш-ажылче шилчип болур.

Бо шакта Вермахт өлген шериглериниң сактыышкынын хүндүлеп турар. Өлген улус бисти төрээн чурттувуска бердинген, дыңнангыр болгаш дүрүм-хоойлулуг болурунга албадап турар, оларның сан чок аарыгларындан ханзырап турар.

Немец дүжүп бериишкинниң актызы. «Правда», 1945 чылдың май 9

Удурланыышкынның сөөлгү кезектери

Капитуляция үезинде немецтер Францияның Атлантиктиг эрииге (Дюнкерк, Ла-Рошель, Лориент), Гернси, Джерси аралдарынга болгаш өске-даа элээн каш черлерге, Германияның чөөн талазында девискээрге, Төп Европада девискээрге (Чөөн Германияның кезек черлеринге, Австрияга болгаш Чехословакияга), Путцигер көвүрүгнүң Мурнуу-Чөөн чүкте көвүрүглеринге элээн каш быжыглалдарны ээлеп турган Висла) болгаш Курландка (Латвия ССР-ниң девискээринде), Грек архипелагтың аралдары, Дания, Норвегияның хөй кезии болгаш Голландияның эрикке девискээрлериниң чамдыызы. Төп Европада немец шериглер, совет фронтуже көрнүп, дүжүп бээр дужаалды дыңнавайн, соңгу чүкче углай ээп эгелээннер, англо-американ оккупация зоназынче кирер дээш.

Май 10-да совет шериглер Хель хоорайны киирген Пуцигер Нерунг деп черге плацдармны эжелеп алган, а май 11-де Курландты эжелеп алган. Май 14-ке чедир, Төп Европага соңгу чүкче дедир ээп турар немец күштерниң сүрүп чорууру доозулган. Май 9-тан 14-ке чедир совет шериглер шупту фронтуларга 1230000 ажыг немец шериглерни болгаш офицерлерни база 101 генералдарны тудуп алган. Май 15-те Совинформбюро  (орус) шупту фронтуларга хоругдаттырганнарны хүлээп алырын соксатканын чарлаан[8].

Байырлалдың төөгүзү

Май 9-та Тиилелге хүнүн демдеглээрин ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң 1945 чылдың май 8-те үндүрген Чарлыы-биле киирген, ында ол хүннү ажылдавас хүн кылдыр санаарын доктааткан[9].

ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң 1945 чылдың май 8-те «Май 9-ту Тиилелге хүнү кылдыр чарлаар дугайында» чарлыы

1945 чылдың май 9

Май 9-туң эртенинде Дээди Главнокомандующий (И. В. Сталин) 369 дугаарлыг дужаал үндүрген:

ПРИКАЗ
Дээди Баштыңчы
Кызыл Шериг шериглеринге
база Шериг-Далай флодунга

Берлинге 1945 чылдың май 8-те немец дээди командылалдың төлээлери немец чепсектиг күштерниң негелде чокка дүжүп бээр дугайында актыга атты салган.

Совет чоннуң фашистиг эжелекчилерге удур чорудуп турганы Ада-чурттуң Улуг дайыны тиилелгелиг доозулган; Германияны шуут тиилеп алган.

Эш Кызыл Армейжилер, Кызыл флоттуң матростары, сержантылар, мелкоофицерлер, шериг болгаш далай флодунуң офицерлери, генералдар, адмиралдар, маршалдар, Ада-чурттуң Улуг дайынының тиилелгелиг төнчүзү-биле силерге байыр чедирип тур мен.

Германияны бүрүнү-биле тиилээнин сактып, бөгүн, май 9-та, Тиилелге хүнүнде, 22 шакта, бистиң чуртувустуң төвү Москва, Ада-чурттуң өмүнээзинден, бо кайгамчык тиилелгени муң-муң дустуг артиллериялыг пушкалар-биле чедип алган Кызыл Армияның эрес-дидим шериглеринге, корабльдарга болгаш флоттуң бөлүктеринге мөгеер.

Ада-чуртувустуң хосталгазы болгаш хамаарышпас чоруу дээш тулчуушкунга өлген маадырларга мөңге алдар! Тиилекчи Кызыл Шериг болгаш Далай флоду узун назылазын!

Дээди кол командылакчы, Совет Эвилелиниң маршалы И.Сталин

1945 чылдың май 9

Оон аңгыда, бо хүнде ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиуму «Ада-чурттуң Улуг дайынынга 1941—1945 чылдарда Германияны тиилээш медальды тургузарының дугайында» деп чарлык үндүрген.

Бир дугаар байырлал, 1945 чылдың май 9-та болуп эрткен, кайгамчык салют-биле доозулган. Совет чоннуң сактыышкыннарынга кезээ мөңгеде артып калган. 1945 чылдың июнь 24-те болуп эрткен Тиилелгениң парады Германияны тиилээн байырлалдың сөөлгү аккордун демдеглээн.

1945 чылдан 1964 чылга чедир байырлап турганы

Тиилелге хүнү 1945 чылдан 1947 чылга чедир ажылдавас хүн турган[4], ынчалза-даа ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң чарлыы-биле 1947 чылдың декабрь 23-те дыштаныр хүннү соксаткан: Тиилелге хүнүнүң орнунга Чаа чылды ажыл чок хүн кылып каан[10]. Чүгле 17 чыл эрткенде, Брежневтиң үезинде, 1965 чылдың юбилейлиг чылында, Тиилелге хүнү катап база ажылдавас хүн апарган[11][12].

Байырлалдың амгы үеде таныш шынарлары чаңгыс хонук иштинде тыптып келбээн. Чижээ, дайын соонда баштайгы 20 чылдарда чүгле чаңгыс 1945 чылдың июнь 24-те Тиилелге хүнүнүң парады  (орус) эрткен. Ол 20 чылдарда байырлыг хемчеглер колдуунда салюттар-биле кызыгаарлаттынып турган, ынчалза-даа бүдүн чурт, эрткен дайынның хоочуннары-биле кады, албан ёзузунуң байырлалы чок-даа болза, Тиилелге хүнүн демдеглеп турган.

Сталинниң-даа, Хрущевтуң-даа үезинде байырлалдың «сценарийи» чаңгыс турган: төп солуннарга байырлыг редакциялар үнүп, гала-кежээлер эртип, ССРЭ-ниң шупту улуг хоорайларынга 30 пушкалыг салюттар аттырып турган. Хрущевтуң үезинде ылгал болза, Сталинни азы эрткен дайынның шериг баштыңнарын мактавас турган, оларның хөй кезии-биле Хрущев аразында харылзаазын чидирипкен турган.

Ылаңгыя Тиилелге хүнүнүң бирги юбилейи, 1955 чылдың май 9-та, бүгү чурттуң хоорайларынга байырлыг чыыштарны эрттирип турган-даа болза, шериг парады чокка, анаа ажыл хүнү турган. Скверлерде болгаш парктарда концертер болгаш хөй-ниити байырлалдары база демдеглеттинген. Оон ыңай Москвага, Эвилелдиг республикаларның төптеринге болгаш маадырлыг хоорайларга 30 пушкалыг салютту аткан[13].

1958 чылдан эгелеп ССРЭ-ниң национал байырлалдарының кайызында-даа Кызыл шөлдүң кырынга агаар парадтары эртпээн[14].

Тиилелге хүнүн 1948—1964 чылдарда албан езузу-биле демдеглевээн[15].

1965 чылдан 1991 чылга чедир байырлап турганы

Совет үеде Тиилелге хүнүн 1965, 1975, 1985 чылдарның юбилейлиг чылдарында май 9-та Кызыл шөлге демдеглеп турган.

Тиилелге хүнү чүгле Германияның тиилелгезиниң 20 чылында (Улуг Октябрь социалистиг революцияның юбилейиниң соонда) ийиги чугула национал байырлал апарган. Брежнев Тиилелге хүнүн уткуур ёзулалга элээн өскерилгелерни киирген, оларны ам-даа сагып чоруур:

  • Кызыл шөлге шериг парады болуп эрткен, Кремльдиң Конгресстер ордузунга хүлээп алыышкын болган;
  • Тиилелге хүнү база катап ажылдавас хүн апарган.

1965 чылдың май 9-та Ада-чурттуң Улуг дайынынга тиилелгеге тураскааткан ийиги парад болуп эрткен[14].

Оон бээр-ле байырлалдарның хемчээли улам улгаткан. Тиилелге хүнүнде 1967 чылда Брежнев боду билдинмес дайынчының тураскаал  (орус) комплекизиниң ажыдыышкынынга киришкен. Юбилейлиг хемчеглер 1975 чылдың май 9-та Ленинниң мавзолейинге болгаш Билдинмес шеригниң тураскаалынга венок салыры (35 минута), Кызыл шөлге 13 шакта Москваның аныяктарының ёзулалдыг демонстрациязы болган[16] (45 минут иштинде), 15:00 шакта — байырлыг хүлээп алыышкын, 18:50 шакта — бир минута ыыт чок, 21:00 шакта — байырлыг фейерверктер.

Оон ыңай, 1960 чылдардан эгелеп, ССРЭ-ниң хөй хоорайларынга май 9-та бир дугаар шериг парадтарын эрттирип эгелээн. Бо хүнде шериг кезектери болгаш шериг академиялары хоорайның кудумчулары-биле дайынчы тураскаалдарже азы өлген шериглерниң тураскаалдарынче марштап, аңаа митингилер болгаш чечектер салыр езулалдар эртип турган.

1985 чылдың май 9-та үш дугаар парад болган (Тиилелгениң 40 чыл оюнга)[15]. Дөрт дугаар чыскаал 1990 чылдың май 9-та болуп эрткен, Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде шериг техниказын ажыглаан[15].

Амгы Россияда байырлап турары

ССРЭ буурап дүшкен соонда, май 9-та шериг чыскаалдар Кызыл шөлге 1995 чылдың юбилейинге чедир эртпээн, ооң соонда Москвага ийи парад эрткен: бирээзи Кызыл шөлге (бут парадтары-биле), а өскези Поклонная дагга (шериглер болгаш шериг техниказы-биле). Оон бээр-ле Кызыл шөлге парадтарны чылдың-на эрттирип турган, ынчалза-даа эгезинде шериг техниказы чок турган.

Май 9 — Ада-чурттуң Улуг дайынының төнчүзүн демдеглээн хүн — Россияның эң-не алдарлыг дайынчы алдар хүннериниң бирээзи[17].

1997 чылдан бээр чурттуң удуртукчулары парадты хынаар дээш Мавзолейже үнүп турарын соксаткан, ооң орнунга ооң мурнунга тургускан түр када лесадан үнүп турганнар.

2005 чылдан бээр Ленинниң мавзолейин парадтар үезинде фанера паннолар-биле шыпкан, ынчангаш чурттуң удуртулгазы парадты хынап эгелээн. Бо чылын Москвага болуп эрткен парадка АКШ-тың президентизи Джордж Буш, Францияның президентизи Жак Ширак, Кыдаттың чазак даргазы Ху Цзиньтао, Италияның премьер-министри Сильвио Берлускони, Германияның канцлери Герхард Шредер дээн ышкаш бедик албан-дужаалдыг даштыкы кижилер киришкен.

РФ-тиң Президентизиниң чарлыы-биле 2006 чылда «Дайынчы алдарның хоорайы» деп хүндүлүг атты тургускан.

Георгийниң ленталарын 2007 чылдан эгелеп байырлалдарда национал чаңгыс демниң, байырлалдың, сактыышкынның болгаш хоочуннарны хүндүлээриниң демдээ кылдыр ажыглап турар[18].

2008 чылдан бээр парадка база катап шериг техниказын, ооң иштинде шериг самолеттарын көргүскен.

2010 чылда Москвага болган парадка Гитлерге удур коалицияда Россияның шериглери: Франция, Англия, АКШ болгаш Польша шериглери киришкен. Бо чылын Россияның 72 хоорайларынга Тиилелге хүнүнүң чыскаалы деңге эрткен.

Тиилелге хүнүнге тураскааткан байырлыг шествиелер база-ла шупту Маадырлыг хоорайларга, шериг округтарынга, Россияның болгаш СНГ-ниң элээн каш улуг хоорайларынга болуп турар. Бо хүнде хоочуннарны чаңчыл ёзугаар катап каттыштырып, Билдинмес шеригниң сөөгүнге веноктарны салгаш, алдар-атка болгаш шериг эрес-дидим тураскаалдарынга салып, байырлыг салюттарны аттырып турар.

2012 чылда Томск хоорайга бир дугаар «Өлүм чок полк» марш болуп эрткен, аңаа киржикчилер колонналап дайылдажып чораан өгбелериниң: ада-иезиниң, кырган-ачаларының, кырган-ачаларының ачаларының чуруктарын тудуп алган марштап чоруп турар[19]. Начиная с 2013 года, эта традиция распространилась на всю Россию и за её пределы и год от года охватывает всё большее число городов и стран[20]. В 2015 году акция собрала около 12 млн человек, принявших участие в шествии по России в целом[21]. Чүгле Москвага ол хемчег 500 муң киржикчилерни хаара туткан[22], ооң иштинде Россияның Президентизи В. В. Путин[23].

Москвага Тиилелге парады

  • 1995 чыл — Тиилелге хүнүнүң 50 чылы. Поклонная дагда мемориал комплекизиниң ажыдыышкыны болгаш маршал Г. К. Жуков на Манежной площади. Кызыл шөлге хоочуннарның бут чыскаалы, Поклонная дагга шериг техниказының чыскаалы.
  • 2000 чыл — Тиилелге хүнүнүң 55 чылы. Хоочуннарның сөөлгү бут чыскаалы Кызыл шөлге болган.
  • 2005 чыл — Тиилелге хүнүнүң 60 чылы. Парад ийи кезектен тургустунган: төөгүлүг болгаш амгы үениң. Парад 2600 хоочуннарның чүък машиналарынга эрткени-биле доозулган. «Георгиевская лента» деп акция эгелээн.
  • 2008 чыл — Тиилелге хүнүнүң 63 чылы. Парад үезинде Кызыл шөлге амгы Россияның төөгүзүнде бир дугаар аар шериг техниказын ажыглаан[24].
  • 2009 чыл — Тиилелгениң 64 чылы[25].
  • 2010 чылда Тиилелге хүнүнүң 65 чылы болган. Парадка Россияның Чепсектиг Күштериниң 11335 шериг албанныглары, ол ышкаш 13 даштыкы чурттардан шериг албанныглар, 161 шериг техниказы, 127 самолеттар болгаш вертолеттар киришкен[26].
  • 2011 чылда Тиилелге хүнүнден бээр 66 чыл болган. Парадка Россияның Чепсектиг Күштериниң ажылдакчыларындан аңгыда, 106 бронетехника киришкен[27].
  • 2012 чылда Тиилелге хүнүнден бээр 67 чыл болган. Парадка 14 муң шериг албанныглар, шериг техниказы болгаш самолеттар киришкен[28].
  • 2013 чылда Тиилелге хүнүнден бээр 68 чыл болган. Ыдыктыг үнүүшкүннүң 11,000 шериг албанныглары, хөй санныг шериг машиналары, 68 самолеттар болгаш вертолеттар киришкен[29].
  • 2014 чылда Тиилелге хүнүнден бээр 69 чыл болган. Шериг парадынга ниитизи-биле 11 муң шериг албанныглар, 151 шериг техниказы, 69 самолеттар болгаш вертолеттар киришкен[30].
  • 2015 чылда Тиилелге хүнүнүң 70 чылы болган. Кызыл шөлге парадка 15 муң ажыг шериг албанныглар, 194 единица чер кырында шериг техниказы, ооң иштинде эң чаа «Армата» танкы, 143 самолеттар болгаш вертолеттар киришкен[31].
  • 2016 чылда Тиилелге хүнүнден бээр 71 чыл болган. Парадка 10 муң хире кижи болгаш 130 шериг техниказы киришкен[32].
  • 2017 чылда Тиилелге хүнүнден бээр 72 чыл болган. Парадка 10 муң ажыг кижи болгаш 114 техника киришкен, оларның аразында «Тайфун-К» база «Тайфун-М» деп бронетехника бар турган[33].
  • 2018 чылда Тиилелге хүнүнүң 73 чылы болган. Кызыл шөлдү 13 муң ажыг кижи болгаш 150 шериг техниказы эрткен. Чеден беш самолеттар болгаш вертолеттар үстүнден ужуп эрткен. «Терминатор» деп дайынчы машина, «Уран» роботтар, «Катран» биле «Корсар» деп дроннар парадка бир дугаар киришкен.
  • 2019 чылда Тиилелге хүнүнден бээр 74 чыл болган. Парадка 13 муң кижи болгаш 130 шериг техниказы киришкен. Аурус машиналар болгаш чоокта чаа ажыглаттынган АК-12 автоматтар сөөлгү технологияларның аразында турган. Москвага Тиилелге хүнүнүң парадының агаар кезээн агаар-бойдустуң байдалы-биле соксаткан[34].
  • 2020 чылда Тиилелге хүнүнден бээр 75 чыл болуп турар. COVID-19 пандемиязы-биле май 9-та парадтың чүгле агаарда кезээн эрттирген; арткан хемчеглерни июнь 24-че шилчиткен. Шериг парадынга 14,000 ажыг шериг албанныглар, 200 ажыг шериг техниказы, 75 самолеттар болгаш вертолеттар киришкен[35].
  • 2021 чылда Тиилелге хүнүнден бээр 76 чыл болуп турар. Москваның Кызыл шөлүнге парадка 12 муң шериглер болгаш офицерлер, 191 дайынчы техника, 76 самолёттар болгаш вертолеттар киришкен[36].
  • 2022 чылда Тиилелге хүнүнүң 77 чылы болуп турар. Кызыл шөлге он бир муң шериг албанныглар база 131 единица амгы үениң чепсек-херекселдери болгаш шериг техниказы парадка киришкен[37].

ССРЭ-ниң чурттарынга байырлал

Тиилелге хүнүн бүгү СНГ-де демдеглеп, ажыл чок хүн болуп турар: Азербайджан, Армения, Белоруссия, Казахстан, Кыргызстан, Молдова, Россия, Таджикистан, Туркменистан[3], Узбекистан, Грузия, Абхазия[38], Мурнуу Осетия[39], Приднестровье. Россотрудничество төлээлекчилериниң деткимчези-биле даштыкыда Тиилелгениң улуг байырлалдары чылдың-на эртип турар. Бо хүннүң тураскаалынга тураскааткан хемчеглер чылдың-на делегейниң аңгы-аңгы булуңнарында эртип турар. 2026 чылдан тура Совет чоннуң геноцидинге когарааннарның сактыышкын хүнүн демдеглеп турар.

Азербайджан

Азербайджанга май 9-ту болгаш Ада-чурттуң Улуг дайынының хоочуннарын бедик хүндүткел-биле эрттирип турар. Азербайджанның Президентизи Гейдар Алиевтиң шиитпири-биле май 9-ту Азербайджанга 1994 чылдан бээр чылдың-на Тиилелге хүнү кылдыр демдеглеп турар болгаш ажылчын эвес хүн. Чаңчыл ёзугаар, май 9-та Азербайджанның Президентизи Ильхам Алиев Совет Эвилелиниң ийи дакпыр маадыры Хази Аслановтуң хөөрүнүң кырынга тураскаалга дайынның хоочуннары-биле ужуражып турар[прим. 1][40], тураскаалга чечектерни сөңнээр болгаш Ада-чурттуң Улуг дайынынга өлген Азербайджандан шупту дайынчыларның сактыышкынын хүндүлеп турар[41][42].

Азербайджанның Президентизи Ильхам Алиев 2016 чылдың май 9-та Бакуда Совет Эвилелиниң ийи дакпыр маадыры Хази Аслановтуң хөөрүнүң кырынга тураскаалдың чанынга Ада-чурттуң Улуг дайынының хоочуннары-биле ужуражып турар

Бакуга 2016 чылдан эгелеп азербайджан казактар ниитилелиниң деткимчези-биле организастаан чылдың-на «Өлүм чок полк» марш эртип турар. Марш үезинде киржикчилер Бакунуң Нариманов районунда турар Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде мөчээн хостакчы дайынчыларның хөй санныг хөөрүнге чыглып, чечектерни салып, фашизмни тиилээри-биле амы-тынын берген маадырларның сактыышкынын хүндүлеп турар[40].

Армения

Ада-чурттуң Улуг дайынының маадырларының болгаш өлүрүкчүлериниң сактыышкыны амгы Арменияга дегбес хевээр арткан, Тиилелге хүнү маадырлыг чоруктуң болгаш армян чоннуң катап төрүттүнгениниң хүнү кылдыр бодунуң ужур-утказын кадагалап арттырган[43].

Тиилелге хүнүнге уткуштур «Георгий лентазы» деп патриотчу хемчегни улуг хоорайларга чылдың-на эрттирип турар[44][45][46]. 2016 чылдан эгелеп, Арменияның «Өлүм чок полугунуң» хөй-ниити патриотчу организациязы чылдың-на Ереванга болгаш Гюмриге «Өлүм чок полк» болгаш «Сактыышкынның оруу» деп хемчеглерни эрттирип турар[47][48]. 2020 чылда «Мээң маадырымның төөгүзү» деп онлайн-акцияны база эгелээн, аңаа чурттуң чурттакчы бүрүзү дайынга киришкен төрелиниң дугайында чугаалаар арганы берген.

Ооң орнунга, Армян чазактың удуртукчулары фашистиг Германияга удур демиселге совет чоннуң кол ролюнуң төөгүлүг сактыышкынының чугулазын онзалап демдеглеп, ону өскертир оралдажыышкыннардан удур сагындырып турар[43].

Тиилелге парыгы болгаш Ие Армения тураскаалы, 2020 чылдың май 9

Узбекистан

Май 9-ту 1999 чылдан эгелеп Узбекистанга национал байырлал — Сактыышкын болгаш хүндүткел хүнү кылдыр демдеглеп эгелээн.

Украина

1991 чылдан 2015 чылга чедир Украинада Тиилелге хүнүн албан ёзузу-биле «Ада-чурттуң Улуг дайынынга Тиилелге хүнү» кылдыр демдеглеп турган. Ынчалза-даа 2015 чылдың апрель 9-та Украинаның Дээди Хуралы «1939-1945 чылдарда Ийиги делегей дайынында нацизмни тиилээрин мөңгежидер дугайында» хоойлуну хүлээп алган, Май 9-та ол хоойлуга Президентиниң атты салгаш, май 21-ден эгелеп күш кирген[прим. 2].

Тиилелге хүнүнде Киевте Хрещатикке, 2010 чылдың май 9-та Т-34-85 танк

Сактыышкын болгаш эптежилге хүнүн (май 8) база Ийиги делегей дайынынга нацизмни тиилээн хүннү (май 9) албан ёзузу-биле демдеглеп турар. Сактыышкын болгаш эптежилге хүнүн (май 8) база Ийиги делегей дайынынга нацизмни тиилээн хүннү (май 9) албан езузу-биле демдеглеп турар[49], ооң иштинде Тиилелге Тугу[50].

Байырлалдың өскерилген-даа болза, Тиилелгениң хүнүн классиктиг хевиринде албан эвес демдеглеп турар. Ылаңгыя 2017 чылда Украинаның элээн каш регионалдыг төптеринге «Өлүм чок полк» деп марштар эрткен, олар националистиг организацияларның киржикчилери биле төлээлериниң аразында чаалажыышкыннар-биле төнген.

2018 чылда ол акцияның бир кезээ кылдыр марш Киевке тулчуушкун-биле кады эрткен. Оон аңгыда, Украинага Тиилелге хүнүн демдеглеп тургаш, хоруглуг демдектерни ажыглааны дээш тудуп хоругдаашкыннар болган (бүгү чуртта ниитизи-биле 14 кижини тудуп хоругдаан).

Ада-чурттуң Улуг дайынының демдектери

ССРЭ-ге Ада-чурттуң Улуг дайынынга тиилелгениң кол демдектери Мөңге от, маадыр хоорайларда тураскаалдар, Ада-чурт дайынының ордени, гвардейжи лента, кызыл гвоздика, сылдыстарлыг дайынчы кепка дээш оон-даа өске. Сөөлүнде Россия Федерациязында «Георгиевская лента» деп акция болгаш СНГ-ниң өске чурттарында аңаа деңнежип турар акция оларга каттышкан.

Эрги Совет Эвилелинден өске чурттарда байырлап турары

Израиль Израиль база Тиилелге хүнүн демдеглеп турар. Бо чуртка 2000 чылда Ийиги делегей дайынының болгаш Ленинградтың блокадниктериниң дугайында хоойлуну хүлээп алганының ачызында май 9-туң хүнү национал байырлал апарган. Бо байырлалды ССРЭ-ден (ооң буурап дүшкениниң мурнунда болгаш соонда) чанып келгеннер, Тиилелге хүнүн күрүне деңнелинге демдеглээрин чедип алганнар. Байырлыг парадтарга Ада-чурттуң Улуг дайынының хоочуннары киржип турар, оларның Германияны тиилеп алырынга улуг ролюн Израиль күрүне дораан хүлээп көрбээн[прим. 3]. 2017 чылдың июльда Израильдиң парламентизи май 9-та фашистиг Германияны Тиилелге хүнүнге тураскааткан хоойлуну албан езузу-биле хүлээп алган[51].

Сербия Май 9 — Сербияда күрүне деңнелдиг байырлал хүнү.

Германияның Федеративтиг Республиказы (1949—1990) Германия май 8-ти хосталга хүнү кылдыр албан ёзузу-биле демдеглеп турар. Хөй-ниити байырлалы эвес-даа болза, бүгү чуртта янзы-бүрү тураскаалдыг хемчеглерни эрттирип турар, ылаңгыя юбилейлерде. Оон ыңай Берлинге май 9-та Трептауэр паркында тураскаалдыг хемчеглер эртип турар, хосталга шеригниң тураскаалынга венок салыр болгаш хөй-ниити байырлалдар эрттирер, аңаа колдуунда орус дылдыг чон киржир.

Великобритания Великобритания. 2007 чылдан эгелеп Тиилелге хүнүн демдеглеп, Великобританияның Лондон хоорайга чылдың-на эрттирип турар. Кол кичээнгей Арктиканың колонналарынга угланган, ында Великобритания кол рольду ойнаан. Байырлалдар май 9-та болур, ында Белфаст деп крейсерге (Темзаның чөөн талазында швартовкалаан музей) езулалды киирген, ында британ болгаш орус хоочуннар, британ хаан өг-бүлезиниң кежигүннери, орус болгаш британ дипломаттар киржир. 2012 чылдан эгелеп байырлалдарны калбартып, Хаанның филармония оркестриниң ажык агаарга күүселдези кирген, программаже Чайковскийниң «1812 чылдың увертюразын» албан киирген, аңаа крейсерден пушка салюттары эдертип турган.

Болгария Болгария. Болгария Арат Республиказы 1945 чылдан 1989 чылга чедир Тиилелге хүнүн чылдың-на демдеглеп турган. 1989 чылдың ноябрь 10-нуң соонда Тиилелге хүнүн чуртта албан езузунуң байырлалдарының даңзызындан үндүрген. Ындыг-даа болза, русофил организацияларның, солагай талакы политиктиг партияларның кежигүннери болгарлар, быжыг православ болгаш славян чүдүлгелиг кижилер чылдың-на Тиилелге хүнүн демдеглеп турар. 2005 чылдан эгелеп Тиилелге хүнүн демдеглеп турар болгарлар Ыдыктыг Георгийниң символдуг ленталарын кедип турган.

Словакия Словакияда Ийиги делегей дайынының үезинде Чехословакия биле Мурнуу Европаны хостаарынга Кызыл Армияның ролюн күрүне деңнелинге бедик үнелээр. Словакияны хостаар дээш 63 муң совет шериглер амы-тынын берген. Нацизмге удур тиилелге хүнү дээрге чуртта май 8-те демдеглеп турар хөй-ниити байырлалы-дыр. Бо хүнде президент биле премьер-министр чаңчыл ёзугаар дайынчы тураскаалдарже барып, Словакияны хостаан шериглерниң тураскаалдарынга чечектерни салыр. Словакияның алдарлыг политики болгаш хөй катап премьер-министр чораан Роберт Фико бодунуң хөй-ниити мурнунга чугааларында Словакияның хостакчыларының дугайында сактыышкынны быжыглаарынга улуг үлүг-хуузун киирген[52][53].

Тиилелге хүнүнге тураскааткан шаңналдар

ССРЭ

Орден «Победа» «Тиилелге» ордени (орус. День Победы)
Медаль «За взятие Берлина» «Берлинни эжелеп алганы дээш» деп медаль (орус. Медаль «За взятие Берлина»)
Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» «1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынынга Германияны тиилээни дээш» медаль (орус. Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.)
Юбилейная медаль «Двадцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» «Ада-чурттуң Улуг дайынынга 1941—1945 чылдарда тиилелгениң чээрби чылы» юбилейлиг медаль (орус. Юбилейная медаль «Двадцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.)
Order of Glory Ribbon Bar.png «Ада-чурттуң Улуг дайынынга тиилелгениң 25 чыл ою» деп демдек (орус. Знак «25 лет победы в Великой Отечественной войне»)
Юбилейная медаль «Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» «Ада-чурттуң Улуг дайынынга 1941—1945 чылдарда тиилелгениң үжен чылы» юбилейлиг медаль (орус. Юбилейная медаль «Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»)
Юбилейная медаль «Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» «Ада-чурттуң Улуг дайынынга 1941—1945 чылдарда тиилелгениң дөртен чылы» деп юбилейлиг медаль (орус. Юбилейная медаль «Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»)

Болгария

Медаль «Отечественная война 1944—1945 гг.» «1944-1945 чылдарда Ада-чурт дайыны» деп медаль (орус. Медаль «Отечественная война 1944—1945 гг.)
Медаль «За участие в антифашистской борьбе» «Фашизмге удур демиселге киржилгези дээш» деп медаль (орус. Медаль «За участие в антифашистской борьбе»)
Медаль «30 лет Победы над фашистской Германией» «Фашистиг Германияны тиилээнинден бээр 30 чыл» деп медаль (орус. Медаль «30 лет Победы над фашистской Германией»)
Медаль «40 лет Победы над фашизмом» (НРБ) «Фашизмни тиилээнинден бээр 40 чыл» медаль (НРБ) (орус. Медаль «40 лет Победы над фашизмом» (НРБ))
Тиилелгениң 30 чыл оюнга сактыышкын монета, 1975 чыл

Югославия

Партизанский памятный знак 1941 года 1941 чылдың партизаннарның тураскаалдыг демдээ (орус. Партизанский памятный знак 1941 года)
Медаль «30 лет победы над фашизмом» «Фашизмни тиилээнинден бээр 30 чыл» деп медаль (орус. Медаль «30 лет победы над фашизмом»)
Медаль «Смерть фашизму — свобода народу» «Фашизмге өлүм — чонга хосталга» деп медаль (орус. Медаль «Смерть фашизму - свобода народу»)

Россия

Медаль «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» Юбилейлиг медаль «Ада-чурттуң Улуг дайынынга 1941—1945 чылдарда тиилелгениң 50 чылы» (орус. Юбилейная медаль «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»)
Медаль 60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг. Юбилейлиг медаль «Ада-чурттуң Улуг дайынынга 1941—1945 чылдарда тиилелгениң 60 чылы» (орус. Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»)
Медаль «65 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» «Ада-чурттуң Улуг дайынынга 1941—1945 чылдарда Тиилелгениң 65 чылы» юбилейлиг медаль (орус. Юбилейная медаль «65 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»)
70 victory rib.png «Ада-чурттуң Улуг дайынынга 1941—1945 чылдарда Тиилелгениң 70 чылы» юбилейлиг медаль (орус. Юбилейная медаль «70 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»)
Медаль «75 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» «Ада-чурттуң Улуг дайынынга 1941—1945 чылдарда Тиилелгениң 75 чылы» юбилейлиг медаль (орус. Юбилейная медаль «75 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»)

Азербайджан

Медаль «75 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» (Азербайджан) Юбилейлиг медаль «1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынынга тиилелгениң 75 чылы» (Азербайджан) (орус. Юбилейная медаль «75 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» (Азербайджан))

Белоруссия

60 лет освобождения Республики Беларусь от немецко-фашистских захватчиков «Беларусь Республиканы немец-фашистиг эжелекчилерден хостаанындан бээр 60 чыл» деп медаль (орус. [Медаль «60 лет освобождения Республики Беларусь от немецко-фашистских захватчиков»)
65 лет освобождения Республики Беларусь от немецко-фашистских захватчиков «Беларусь Республиканы немец-фашистиг эжелекчилерден хостаанындан бээр 65 чыл» деп медаль (орус. Медаль «65 лет освобождения Республики Беларусь от немецко-фашистских захватчиков»)
70 лет освобождения Республики Беларусь от немецко-фашистских захватчиков «Беларусь Республиканы немец-фашистиг эжелекчилерден хостаанының 70 чыл ою» деп медаль (орус. Медаль «70 лет освобождения Республики Беларусь от немецко-фашистских захватчиков»)
75 лет освобождения Беларуси от немецко-фашистских захватчиков «Беларусьту немец-фашистиг эжелекчилерден хостаанының 75 чыл ою» деп медаль (орус. Медаль «75 лет освобождения Беларуси от немецко-фашистских захватчиков»)
75 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 годов «1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынынга тиилелгениң 75 чылы» медаль (Беларусь) (орус. Медаль «75 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 годов» (Белоруссия))
Тиилелгениң 20 чыл оюнга сактыышкын монета, 1965 чыл

(орус. )

Украина

«Украинаны хостаанындан бээр 50 чыл» деп сактыышкын демдээ (орус. Памятный знак «50 лет освобождения Украины»)
Юбилейная медаль «60 лет освобождения Украины от фашистских захватчиков» «Украинаны немец-фашистиг эжелекчилерден хостаанындан бээр 60 чыл» юбилейлиг медаль(орус. Юбилейная медаль «60 лет освобождения Украины от фашистских захватчиков»)
Медаль «70 лет освобождения Украины от фашистских захватчиков» «Украинаны фашистиг эжелекчилерден хостаанындан бээр 70 чыл» деп медаль (орус. Медаль «70 лет освобождения Украины от фашистских захватчиков»)
Юбилейная медаль «70 лет Победы над нацизмом» «Нацизмни тиилээнинден бээр 70 чыл» юбилейлиг медаль (орус. Юбилейная медаль «70 лет Победы над нацизмом»)
Орден Богдана Хмельницкого (Украина) Богдан Хмельницкийниң ордени (Украина) (орус. Орден Богдана Хмельницкого (Украина))

Казахстан

Медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» (Казахстан) «1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынынга тиилелгениң 60 чылы» деп медаль (Казахстан) (орус. Медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» (Казахстан))
Медаль «65 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» (Казахстан) «1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынынга тиилелгениң 65 чылы» деп медаль (Казахстан) (орус. Медаль «65 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» (Казахстан))

ЛУР

Юбилейная медаль «70 лет Победы» «Тиилелгениң 70 чылы» юбилейлиг медаль (ЛУР) (орус. Юбилейная медаль «70 лет Победы» (ЛНР))

Молдавия

Орден Республики (Молдавия) Республиканың ордени (Молдова) (орус. Орден Республики (Молдавия))

Туркменистан

  • «1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынынга тиилелгениң 60 чылы» деп юбилейлиг медаль (Туркменистан) (орус. Юбилейная медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» (Туркменистан))
  • «1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынынга тиилелгениң 75 чылы» деп юбилейлиг медаль (Туркменистан) (орус. Юбилейная медаль «75 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» (Туркменистан))

Израиль

Медаль «Борец с нацизмом» «Нацизмге удур демиселчи» деп медаль (орус. Медаль «Борец с нацизмом»)

Тиилелге хүнү культурада

Хөгжүм

  • Тиилелге хүнү (ыры)

Телевидение

  • «Тиилелге салюду» (ССРЭ-ниң Төп телевидениезиниң 7 концерт дамчыдылгалары (режиссеру Виктор Черкасов), 1983—1985 чылдар)
  • «Май 9. Хууда хамаарылга» (ТВ альманах, 2008—2010)

Кино

  • Тиилелге хүнү (Сергей Лозницаның документалдыг фильми, 2018 чыл)

Филателия

Орус Православ хүрээде Тиилелге хүнү

Москваның болгаш Бүгү Русьтуң патриархы Алексий I 1945 чылда Пасха байырлалынга бижээн:

Христостуң дирилгениниң Пасха өөрүшкүзү амгы үеде бистиң эрес-дидим шериглеривистиң болгаш бистиң шериглеривистиң чаңгыс аай күжү-биле бистиң караавыс мурнунга эзилдирип турар немец фашизмниң мегезин болгаш караңгызын алыс шынның болгаш чырыктың чоокшулап орар тиилелгезиниң чырык идегели-биле каттышкан.

Фашизмниң караңгы күштери Христостуң чырыынга болгаш күжүнге удурланып азы аңаа шаптыктап шыдаваан, а Бурганның бүгү-ле чүвени шыдаар күжү кижиниң күчү-күжүнден артык ажыттынган.

Чүдүүрүнүң онзагайлары

Апрель 26 (май 9), Тиилелге хүнүнде Орус Православ хүрээ өлген шериглерниң сактыышкынын эрттирип турар — чаңгыс-ла тускай сактыышкын хүнү, тодаргай хүннүг. Литургияның соонда, хүрээлерде өлген шериглерниң тураскаалдыг ёзулалын эрттирип турар[54]. «Бүзүрел, Ада-чурт, чон дээш амы-тынын берген дайынчыларның, 1941—1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде өлген бүгү кижилерниң» Тиилелге хүнүнде чылдың-на сактыышкынны Орус Православ хүрээзиниң Епископтар чөвүлели 1994 чылда тургускан.

2010 чылдың Тиилелге хүнүнүң бүдүүзүнде Москваның болгаш Бүгү-Россияның Патриархы Кирилл бистиң чонувусту коргунчуг, өлүмнүг дайзындан, бистиң Ада-чуртувустуң төөгүзүнде кажан-даа көрбээн айыыл-халаптан хостаанынга тураскаадып, бо байырлалда Орус Православ хүрээзиниң шупту хүрээлеринге мөргүл ёзулалын эрттирерин йөрээген. Орус шеригниң Наполеонну тиилээнинге тураскаадып бижээн Москваның Ыдыктыг Филареттиң мөргүлүнге даянгаш, Патриарх бо чүдүлгеге тускай мөргүлдү чогааткан.

Болуушкуннуң үнелели

Тиилелгениң темазын уламчылап, Патриарх Кирилл «Бурганның күзел-соруунуң киржилгези-биле болганын» сактып алырынче кыйгырган, а дайын, ооң бодалы-биле алырга, Дээрги-Чаяакчының шенелдези турган, ону бачыттарын миннип хүлээп алыр ужурлуг:

А харыы кылдыр, Дээрги-Чаяакчы Москваны камгалап, бистиң чурттувусту болгаш бүгү Европаны хостаан кайгамчык чүүлдерни кылганы дег, кайгамчык чүүлдерни кылыр

Интерфакс. Патриарх Кирилл Тиилелге хүнүнге тускай мөргүлдү бижээн

Патриарх Кириллдиң чугаазы-биле алырга, Москваның Филарет үезинде (ол дээрге XIX векте) орус хүрээ Наполеоннуң шерииниң халдаашкынын бүгү чоннуң «бачыт дээш кеземче» кылдыр хүлээп көрген. Ол шак-ла бир чыл бурунгаар (ол дээрге 2009 чылда) берге шенелде соонда, база-ла кижилерниң бачыттары-биле тыптып келген, Тиилелгени чонга Бурганның өршээли кылдыр хүлээп алырын кыйгырганын сактып, ол үеде «светский прессаның харыызынга кайгап турганын» чөпшээрешкен: дыка хөй журналистер ол тезисти шүгүмчүлеп турган.

Ындыг-даа болза, Ада-чурттуң Улуг дайынын чоннуң бачыттары дээш «Бурганның чөпшээрели» деп үнелелдер ооң мурнунда-даа кылдынган. Ылаңгыя, архимандрит[прим. 4] Кириллдиң (Павлов) 1990 чылдарның ортаа үезинде чугаалап тура, «улуг болгаш коргунчуг Ада-чурт дайыны, билдингир-ле, Бурганның чөпшээрели-биле болган» деп, Бурган чокка чурттаарын оралдашкан, шажынны шуут чок кылып, бүрүнү-биле атеизмни тургузуп турган[55].

Дээрги-Чаяакчы ол дайзыннарның планнарын баш бурунгаар көрүп кааш, оларның күүселдезин болдурбас дээш, Дээрги-Чаяакчы дайынны чөпшээреп каан. Ол таварылга эвес болган

Архимандрит Кирилл (Павлов). Мен Буянныг Медээ-биле чоруп, кортпаан мен…[55]

Ада-чурттуң Улуг дайынында «Тиилелге хүнү» деп терминниң төөгүзү

Орус литературага «Тиилелге хүнү» деп сөс каттыжыышкынының бир дугаар ажыглалы Москвага тулчуушкун үезинде, Кызыл Армияның бир дугаар шиитпирлиг удур халдаашкынын эгелээнинден бээр бир неделя эрткенде тыптып келген. 1941 чылдың декабрь 12-де «Московский железнодорожник» солунга парлаттынган болгаш демир-оруктарның ажылчыннарынга тураскааткан чогаалчы Илья Эренбургтуң «Тиилелгениң салым-чолу» деп статьязында, ылаңгыя:[56][57]

«Демир-орук дээрге чурттуң амы-тынының ханы агып чыдар суднолары-дыр: снарядтар болгаш хлеб, бомба болгаш нефть. Кызыл Армия демир-орук ажылдакчыларынче бүзүрел-биле көрүп турар: олар акы-дуңмалышкылар-дыр — бирээзи адып турар, өскези ок-боо-биле хандырып турар. далайжылар, олар шупту чүвени Тиилелге дээш кылып турар. Брянск хоорайга от адаанда ажылдап турар демир-орук ажылдакчыларын көрген мен»[56][58]

Демдеглелдер

Тайылбырлар
  1. 2020 чылдан бээр, COVID-19 пандемиязы болгаш 65 хардан өрү назылыг кижилерге бо аарыгның онза айыылы-биле, хемчег ындыг хевирге эртпээн.
  2. Украинаның Президентизиниң 1997 чылдың июнь 10-да № 503/97 «Нормативтиг эрге-хоойлу актыларын албан езузу-биле парлаарының болгаш оларның күшче кирериниң чурумунуң дугайында» чарлыынга дүүштүр, хоойлу албан езузу-биле парлаттынганының дараазында хүнүнде күш кирер.
  3. Ылаңгыя, Израильдиң шинчилел сайыды Софа Ландвер 2013 чылда демдеглээн: «Ам, Израильге бир дугаарында, олар нацист Германияны тиилеп алырынга ол кижилерниң ойнаан ролю чокта, бистиң еврей күрүневис турбас турган чадавас деп билип алганнар»
  4. Чамдык дөстерде схиархимандрит кылдыр бижип турар
Дөзү
  1. Парламент Израиля утвердил празднование Дня Победы 9 мая (рус.). ria.ru. Хынаан ай-хүнү: 27 апрельдиң 2026. Архивная копия от 29 марттың 2018 на Wayback Machine
  2. Президент Словакии отметила роль Красной армии в освобождении Восточной Европы. День Победы над фашизмом является в стране государственным праздником и отмечается 8 мая (рус.). tass.ru. ТАСС (8 майның 2023). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  3. 1 2 Национальные праздники Туркмении (рус.). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  4. 1 2 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 8 мая 1945 г. «Об объявлении 9 мая праздником победы». Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 17 июльдуң 2019 года.
  5. Указ Президиума Верховного Совета СССР от 26 апреля 1965 г. «Об объявлении 9 мая нерабочим днём». Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 21 августуң 2017 года.
  6. Берлинская операция 1945 — статья из Большой советской энциклопедии
  7. Рейхстагтың кырынга совет тукту кым көдүргениниң дугайында өске барымдаалар база бар
  8. Сводка Совинформбюро за 15 мая 1945 года. may9.ru. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  9. Указ Президиума Верховного Совета СССР от 8 мая 1945 г. «Об объявлении 9 мая праздником победы». Хынаан ай-хүнү: 10 апрельдиң 2015. Архивтээн 18 январьның 2012 года.
  10. 70-летие Великой Победы. Гарант. РУ, информационно-правовой портал. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  11. Указ Президиума Верховного Совета СССР от 26 апреля 1965 г. № 3478-VI «Об объявлении 9 мая нерабочим днём». Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 23 ноябрьның 2015 года.
  12. Указ Президиума Верховного Совета СССР от 26 апреля 1965 г. № 3479-VI «О признании утратившей силу статьи 1 Указа Президиума Верховного Совета СССР от 23 декабря 1947 г.» Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 22 майның 2015 года.
  13. «Этот День Победы»: когда 9 мая стало выходным и как отмечали праздник в СССР и России (рус.). ТАСС. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  14. 1 2 История парадов Победы на Красной площади — Биографии и справки — ТАСС. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 10 январьның 2021 года.
  15. 1 2 3 История парадов Победы на Красной площади — Биографии и справки — ТАСС. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 10 январьның 2021 года.
  16. «Этот День Победы»: когда 9 мая стало выходным и как отмечали праздник в СССР и России. Хынаан ай-хүнү: 28 апрельдиң 2026. Архивтээн 13 майның 2021 года.
  17. Федеральный закон от 13 марта 1995 г. № 32-ФЗ «О днях воинской славы и памятных датах России» (рус.). Kremlin.ru. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 26 ноябрьның 2021 года.
  18. "Георгиевская ленточка": история акции (20070424T1254). Хынаан 14 апрельдиң 2026.
  19. Бессмертный полк. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 16 апрельдиң 2015 года.
  20. Акция «Бессмертный полк» пройдёт 9 мая в 800 городах 12 стран мира (рус.). «РИА Новости» (2 апрельдиң 2015). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  21. В шествии «Бессмертного полка» участвовали 12 миллионов россиян (рус.). РИА Новости (9 майның 2015). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  22. Что увидел и чего не увидел Запад в День Победы (рус.). РИА Новости (12 майның 2015). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  23. Путин с портретом отца-фронтовика присоединился к шествию «Бессмертного полка» (рус.). ТАСС (9 майның 2015). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. [ ] Архивная копия от 11 майның 2015 на Wayback Machine
  24. Военный парад в честь 63-й годовщины Победы в Великой Отечественной войне. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 2 майның 2022 года.
  25. Военный парад на Красной площади. Хынаан ай-хүнү: 28 апрельдиң 2026. Архивтээн 2 майның 2022 года.
  26. На Красной площади состоялся парад в честь 65-й годовщины Великой Победы. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 2 майның 2022 года.
  27. Военный парад на Красной площади. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 2 майның 2022 года.
  28. Военный парад в честь 67-й годовщины Великой Победы. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 2 майның 2022 года.
  29. Военный парад в честь 68-й годовщины Великой Победы. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 2 майның 2022 года.
  30. Парад Победы на Красной площади. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 2 майның 2022 года.
  31. Парад в честь 70-летия Великой Победы. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 2 майның 2022 года.
  32. Военный парад на Красной площади. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 2 майның 2022 года.
  33. Военный парад на Красной площади. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 2 майның 2022 года.
  34. Парад Победы — 2019. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 9 майның 2021 года.
  35. Парад в честь 75-летия Великой Победы. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 8 апрельдиң 2022 года.
  36. Чем запомнился Парад Победы 2021 года. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 31 декабрьның 2021 года.
  37. Парад военной техники и авиации 9 мая // kp.ru. — 2022. Архивировано из первоисточника 10 майның 2022.
  38. Государственные праздники Республики Абхазия. apsny.ru. Хынаан ай-хүнү: 28 апрельдиң 2026.
  39. В Южной Осетии утверждён календарь праздничных дней и памятных дат. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 30 ноябрьның 2012 года.
  40. 1 2 В России и Азербайджане отмечают 76-ю годовщину Победы в Великой Отечественной войне. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 18 июньнуң 2021 года.
  41. Ильхам Алиев и Мехрибан Алиева посетили могилу Ази Асланова. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 10 майның 2022 года.
  42. Ильхам Алиев и Мехрибан Алиева посетили могилу Ази Асланова. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 10 майның 2022 года.
  43. 1 2 Енокян А.В. Историческая память о Великой Отечественной войне в Армении // cyberleninka.ru. — 2020.
  44. В Ереване стартовала акция "Георгиевская ленточка" (28.04.2019). Архивтээн 2022 апрельдиң 28. Хынаан 14 апрельдиң 2026.
  45. В Ереване дан старт акции «Георгиевская ленточка» (01.09.2021).
  46. В Армении стартовала акция "Георгиевская лента" (27.04.2022).
  47. Бессмертный полк Армении пройдет по Еревану в четвёртый раз (09.04.2019). Архивтээн 2021 апрельдиң 12. Хынаан 14 апрельдиң 2026.
  48. Безмолвная акция «Бессмертный полк» прошла в Ереване // https://ru.armeniasputnik.am/. — 2022. — 9 майның. Архивировано из первоисточника 10 майның 2022.
  49. Порошенко велел отказаться от понятия «Великая Отечественная война» (рус.). Взгляд (интернет-газета) (15 майның 2015). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  50. День без Победы — Как Киев борется с праздником 9 Мая (рус.). Lenta.ru (8 майның 2016). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  51. Парламент Израиля утвердил празднование Дня Победы 9 мая (рус.) (29 марттың 2018). Хынаан ай-хүнү: 15 апрельдиң 2026.
  52. Партия «пророссийского» экс-премьера победила на выборах в Словакии (рус.). РБК (1 октябрьның 2023). Хынаан ай-хүнү: 15 апрельдиң 2026.
  53. Президент Словакии отметила роль Красной армии в освобождении Восточной Европы. День Победы над фашизмом является в стране государственным праздником и отмечается 8 мая (рус.). ТАСС (8 майның 2023). Хынаан ай-хүнү: 15 апрельдиң 2026.
  54. Елизавета Киктенко. Родительские субботы (рус.). Фома (журнал). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  55. 1 2 Проповеди схиархимандрита Кирилла (Павлова) (рус.). «Азбука веры», портал. Хынаан ай-хүнү: 15 апрельдиң 2026.
  56. 1 2 Харланович И. В. Они везли победу на запад! // Евразия Вести. — 2005. — IV. Апрель. Хынаан ай-хүнү: 15 апрельдиң 2026. Архивтээн 1 апрельдиң 2019 года.
  57. Провидение Эренбурга. Гудок (8 майның 2019). Хынаан ай-хүнү: 15 апрельдиң 2026.
  58. Московская железная дорога: 55 лет движения вперёд. — Москва: Под ред. В. В. Мягкова, 2014.

Литература

  • Logo-bie.svg"Здесь был в день Победы...": надписи советских солдат на стенах Рейхстага, 1945: [фотоальбом] — Президентская б-ка им. Б. Н. Ельцина, 2010.
  • Logo-bie.svgДунаев, Виктор Александрович. Великая Отечественная. Предвестники победы: [сборник]. — Санкт-Петербург, 2010.
  • Logo-bie.svgЛица нашей Победы : сборник статей о родных и близких, сделавших все для Победы в годы Второй Мировой войны. — Хабаровск: Краевое государственное бюджетное общеобразовательное учреждение Хабаровского края Центр психолого-педагогической, медицинской и социальной помощи, 2017.

Шөлүлгелер